ቅጥዒ A1 ኣብ ልዕሊ ብዙሓት ሃገራት EØS ክትሰርሕ እንከለኻ፡ ማሕበራዊ ውሕስነት ናበየናይ ሃገር ትኸፍል ከምዘለኻ የርኢ። እዚ ኣገዳሲ ቅጥዒ እዚ መሰልካ ናይ ክፍሊት ሓሚምካ፡ ጥቕምታት ስድራ ቤትን ጡረታን ይውስን፣ ከምኡ’ውን ኣብ ክልተ ቦታታት ብሓደ ግዜ ማሕበራዊ ውሕስነት ካብ ምኽፋል ይከላኸለልካ።
ቅጥዒ A1 እንታይ ማለት እዩ?
«ትሪግድ» (trygd) ዝብል ቃል ኖርወጃዊ ቃል ኮይኑ፡ ማሕበራዊ ውሕስነት ማለት እዩ፣ ማለት ከምዞም ዝበሉ ኣገባባት፡ ክፍሊት ሓሚምካ፡ ጡረታን ውሕስነት ስእነት ስራሕን። ቅጥዒ A1፡ ብተወሳኺ ናይ A1 ምስክር ወረቐት ተባሂሉ ዝፍለጥ፡ ሓደ ሰነድ ኮይኑ ሕጊ ማሕበራዊ ውሕስነት ናይ ኣየናይ ሃገር ኣብ ልዕሌኻ ከምዝምልከት ዘርኢ እዩ። እዚ ሰነድ እዚ ልዕሊ ሓደ ሃገር EØS ክትሰርሕ እንከለኻ፡ ወይ ኣስራሒኻ ንግዚኡ ናብ ካልእ ሃገር ክሰደካ እንከሎ ይጥቀመሉ። እቲ ቅጥዒ ኣበየናይ ስርዓት ማሕበራዊ ውሕስነት ኣባል ከምዘለኻ፡ ከምኡ’ውን ኣስራሒኻ ግብሪ ማሕበራዊ ውሕስነት ኣበየናይ ሃገር ክኸፍለልካ ከምዘለዎ የረጋግጽ። እዞም ሕግታት እዚኦም ንኹሎም ሃገራት EU ከምኡ’ውን EØS፡ ብተወሳኺ ስዊዘርላንድ ይምልከቱ። ኣብ ኖርወይ፡ ናይ A1 ምስክር ወረቐት ዘውጽእ NAV እዩ። ኣብ ካልእ ሃገር እንተ ሰሪሕካ ግን፡ ኣብቲ ናይ ማሕበራዊ ውሕስነት ኣካል ናይታ ሃገር እያ ትሓትት። እቲ ምስክር ወረቐት ብነጻ እዩ ዝወሃብ፡ ስለዚ ብፍላይ ኣብ ግዜ ቁጽጽር ኣብ ቦታ ስራሕ፡ ሰበ-ስልጣን ናይታ እትሰርሓላ ሃገር ሰነድ ናይ ማሕበራዊ ውሕስነት ኣባልነትካ እንተ ሓቲቶም፡ ምሳኻ ክህልወካ ኣለዎ።
ስለምንታይ ኢኻ ኣብ ሓደ ሃገር ጥራይ ማሕበራዊ ውሕስነት እትኸፍል?
ውዕል EØS ኣብ ሓደ ቀሊል መትከል እዩ ዝምርኰስ፦ ብሓደ ግዜ ኣብ ስርዓት ማሕበራዊ ውሕስነት ናይ ሓንቲ ሃገር ጥራይ ኢኻ ኣባል ክትከውን ዘለካ። እዚ መትከል እዚ «መትከል ሓደነት» (enhetsprinsippet) ተባሂሉ ይጽዋዕ፡ ከምኡ’ውን ብትእዛዝ EU ናይ ማሕበራዊ ውሕስነት፡ ትእዛዝ 883/2004 እዩ ዝቆጻጸር። እዚ መትከል እዚ ክልተ ጸገማት ንኽከላኸል እዩ ተታሒዙ። እቲ ሓደ፡ ድርብ ክፍሊት እዩ፡ ማለት ብሓደ ግዜ ኣብ ክልተ ሃገራት ግብሪ ማሕበራዊ ውሕስነት ምኽፋል። እቲ ካልኣይ ድማ፡ ክፍተት ኣብ ውሕስነት እዩ፡ ማለት ኣብ ዝኾነ ቦታ ውሕስነት ዘይምህላውካ። ቀንዲ ሕጊ፡ ብሓቂ ኣብቲ እትሰርሓሉ ቦታ ማሕበራዊ ውሕስነት ትኸፍል፡ ንስኻ ኣብ ካልእ ሃገር እንተ ነበርካ ወይ ንወጻእተኛ ኣስራሒ እንተ ሰራሕካ እኳ። እቲ ሕጋዊ ኣገባብ፡ ትእዛዝ 883/2004ን ናይ ትግባረ ትእዛዝ 987/2009ን፡ ካብ 1 ሰነ 2012 ኣትሒዙ ንኖርወይ፡ ኣይስላንድን ሊክተንስታይንን ኣካል ውዕል EØS ኮይኑ ጸኒሑ እዩ።
ልኡኽ ሰራሕተኛ
ገለ ሰራሕተኛታት ብወጻእተኛ ኣስራሒ ንግዚኡ ናብ ኖርወይ ይለኣኹ፡ ወይ ካብ ኖርወይ ናብ ካልእ ሃገር EØS ይለኣኹ። እዚኣቶም «ልኡኻት ሰራሕተኛታት» ተባሂሎም ይጽውዑ። ኣብ ካልእ ሃገር እናሰርሑ እኳ፡ ክሳብ 24 ኣዋርሕ ኣብ ስርዓት ማሕበራዊ ውሕስነት ናይ ሃገሮም ኣባል ኮይኖም ክቕጽሉ ይኽእሉ። ሓደ ልሙድ ኣብነት፡ ኣብ ሃገሩ ዝተቖጽረን ማሕበራዊ ውሕስነት ዘለዎን ጥበበኛ (ኢድ ስራሕ ዝሰርሕ ሰብ)፡ ኮይኑ ግና ንገለ ኣዋርሕ ናብ ፕሮጀክት ህንጻ ኣብ ኖርወይ ዝልኣኽ እዩ። ቅድመ-ኩነታት ጽኑዓት እዮም፦ ኣስራሒ ኣብ ሃገሩ ናይ ብሓቂ ንጡፍ ትካል ከካይድ ኣለዎ፡ እቲ ዕዮ ድማ ግዜያዊ ክኸውን ኣለዎ። ስለዚ እዚ ኣገባብ እዚ ብቐዋምነት ናብ ካልእ ሃገር ንምግዓዝ፡ ማሕበራዊ ውሕስነት ከይቀየርካ ክትጥቀመሉ ኣይክኣልን። ናይ A1 ምስክር ወረቐት እቲ ፍሉይ ኩነታት ከምዝምልከት የረጋግጽ። ብዘይ ምስክር ወረቐት፡ እታ እትሰርሓላ ሃገር ኣብኡ ኣባል ክትከውን ክትሓትት ትኽእል፣ ኣስራሒኻ እውን ናይ ማሕበራዊ ውሕስነት ኣካላት ናይታ ሃገር ስራሕ ንድሕሪት ኣብ ግምት እንተ ዘየእትዮ፡ ናይ ድሕረ-ክፍሊት ጠለብ ክቐርበሉ ይኽእል። ኩሉ ሳዕ ውዕል ስራሕካ ነቲ ዕዮ ብልክዕ ከምዝገልጾ ኣረጋግጽ፡ ምኽንያቱ NAV ከም ሰነድ ኮይኑ ስለ ዝጥቀመሉ።
ብሓደ ግዜ ኣብ ክልተ ሃገራት ምስራሕ
ገለ ሰባት ብቐዋምነት ኣብ ብዙሓት ሃገራት ይሰርሑ፡ ንኣብነት ሹፌራት፡ ሰራሕተኛታት ነፈርቲ፡ ወይ ኣብ ልዕሊ ዶብ ካብ ገዝኦም ዝሰርሑ ሰባት። ኣብዚ ኩነታት እዚ ፍሉይ ሕግታት ይምልከቱ። ቀንዲ ሕጊ፡ እቲ ኣገዳሲ ክፋል ስራሕካ ኣብታ እትነብረላ ሃገር እንተ ፈጺምካ፡ ኣብታ እትነብረላ ሃገር ኣባል ኢኻ ትኸውን። ንሓደ ኣስራሒ እናሰራሕካ፡ ዝበዝሐ ክፋል ስራሕካ ኣብ ካልእ ሃገር፡ ካብታ እትነብረላ ሃገር ወጻኢ እንተ ፈጺምካ ግና፡ መብዛሕትኡ ግዜ ናይታ ኣስራሒኻ ዘላ ሃገር ሕጊ ይምልከት። እዚ ንኣብነት ንሓደ ሹፌር መጓዓዝያ ዝምልከት እዩ፡ ኣብ ሓንቲ ሃገር ዝነብር፡ ኮይኑ ግና ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰሙን ኣብ ብዙሓት ሃገራት ዕዮ ዘካይድ። ኣስራሒ ነዚ ዓይነት ኣገባብ ስራሕ እዚ ንኣካላት ማሕበራዊ ውሕስነት ናይ ምሕባር ግቡእ ኣለዎ። እዞም ሕግታት እዚኦም ዝተሓላለኹ ስለ ዝኾኑ፡ ኩሉ ሳዕ ጽሑፋዊ መብርሂ ንምርካብ ናይ A1 ምስክር ወረቐት ሕተት። ብዘይ ምስክር ወረቐት፡ ናይ ድሕረ-ክፍሊት ግብሪ ማሕበራዊ ውሕስነት ጠለብ ናይ ምቕራብ ሓደጋ ኣለካ።
ናይ ጥዕና ሽፋን፦ ካርዲ ጥዕና ውሕስነትን Helfoን
ኣባልነትካ ኣብ ማሕበራዊ ውሕስነት፡ ኣየኖት ኣገልግሎታት ጥዕና መሰል ከምዘለካ ይውስን። ልኡኽ ሰራሕተኛ ኴንካ ጌና ኣብ ሃገርካ ኣባል እንተ ኴንካ፡ ኣብ ኖርወይ ንኣድላይ ረድኤት ጥዕና፡ ነቲ ኤውሮጳዊ ካርዲ ጥዕና ውሕስነት ትጥቀም። ኣብ ክንዳኡ ኣባል ሃገራዊ ውሕስነት (folketrygden) እንተ ኴንካ፡ ንኣብነት ብቐዋምነት ንኖርወያዊ ኣስራሒ ስለ እትሰርሕ፡ ልክዕ ከምቶም ካልኦት ኣባላት ሃገራዊ ውሕስነት፡ ተመሳሳሊ መሰል ኣገልግሎታት ጥዕና ኣለካ። እዚ ኣብ ካልእ ሃገር EØS እንተ ነበርካ እኳ ይምልከት እዩ። Helfo ሽዑ ወጻኢታትካ ልክዕ ከምቶም ኣብ ኖርወይ ዝቕመጡ ሰባት ይሽፍኖ፡ ንስኻ ግና ንቡር ርእሰ-ግደ (egenandel) ትኸፍል። ብተወሳኺ፡ ሰነድ S1 ኣሎ፡ እዚ ድማ ንኣባላት ስድራቤትን ንገለ ጡረተኛታትን፡ ኣብታ ዝቕመጡላ ሃገር መሰል ኣገልግሎት ጥዕና ይህቦም፡ ብናይታ ቀንዲ ሰብ ትሪግድ ዘለዎ ሃገር ዝኽፈል። ኣየናይ ኣገባብ ንዓኻ ከምዝምልከት እንተ ዘይተረዳእካ፡ Helfo ምስ NAV ተራኺቡ ኣባልነትካ ከረጋግጽ ይኽእል።
ጥቕምታት ስድራ ቤትን ጡረታን
ናይ A1 ምስክር ወረቐት ንስድራቤትካ እውን ትርጉም ኣለዎ። ስድራቤትካ ካብታ እትሰርሓላ ሃገር ወጻኢ ኣብ ካልእ ሃገር EØS እንተ ነበሩ እኳ፡ ክፍሊት ቆልዑ (barnetrygd) ከምኡ’ውን ገንዘባዊ ደገፍ (kontantstøtte) ብሓደ ግዜ ካብ ሓንቲ ሃገር ጥራይ እዮም ዝኽፈሉ። እቶም ሕግታት፡ ኣየናይ ሃገር ቀንዲ ሓላፍነት ከምዘለዎ፡ ከምኡ’ውን ኣየናይ ሃገር ክሳብ ደረጃ ገዛእ ርእሳ ፍልልይ ክፍሊት (mellomlegg) ትኸፍል ከምዝኾነት ይውስኑ። NAV ምስ ኣካላት ማሕበራዊ ውሕስነት ናይታ ካልእ ሃገር ብምትሕብባር፡ ስድራቤት ኣብ ግዜ ምስግጋር ጥቕምታት ከይስእኑ ሓላፍነት የነጽር። ብዛዕባ ጡረታ ግና፡ ምውህሃድ ገና ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። ኣብ ብዙሓት ሃገራት EØS ሰሪሕካ እንተ ኔርካ፡ ጡረታኻ ክሕሰብ እንከሎ፡ ናይ ማሕበራዊ ውሕስነት ግዜ ካብ ነፍስወከፍ ሃገር ብሓባር ይድመር። እዚ «ምድማር» (sammenlegging) ተባሂሉ ይጽዋዕ፡ ኣብ ሓንቲ ካብተን ሃገራት ንሓጺር ግዜ ጥራይ ሰሪሕካ እንተ ኔርካ እውን ይምልከት እዩ። ብዘይ ግቡእ ሰነድ፡ ከምቲ ናይ A1 ምስክር ወረቐት፡ ዓመታት ኣበርክቶኻ (opptjeningsår) ካብቲ ዝርዝር ክጠፍኡ ይኽእሉ። እዚ ድማ ካብቲ ብሓቂ መሰል ዘለካ፡ ትሑት ጡረታ ከምእትረክብ ክገብረካ ይኽእል።
ከምዚ ኢልካ ናይ A1 ምስክር ወረቐት ተመልክት
ብመሰረት ኩነታት ስራሕካ፡ ክልቲኦም ሰራሕተኛታትን ናይ ብሕቲ ትካል ዋንንቲ ስራሕን፡ ናይ A1 ምስክር ወረቐት ከድልዮም ይኽእል። ተቖጻሪ እንተ ኴንካ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣስራሒኻ እዩ ነቲ ምስክር ወረቐት ዘመልክት። ናይ ብሕቲ ትካል ዋና እንተ ኴንካ ግና፡ ባዕልኻ ተመልክት። ኣብ ኖርወይ፡ ብዲጂታል ኣገባብ ኣብ NAV ተመልክት፡ ብዛዕባ ዕዮን ናይ ስራሕ ኩነታትካን ዝምልከት ሰነድ ከተተሓሕዞ ኣለካ። ስራሕ ቅድሚ ምጅማርካ ኣብ ግዜኡ ኣመልክት፡ ምኽንያቱ ምስክሮት ግዜ ክወስድ ስለ ዝኽእል፣ ደረጃ ናይ ምልክታኻ ብዲጂታል ኣገባብ ክትከታተል ትኽእል ኢኻ። ልኡኽ ኮንካ ኣብ ክንዳኡ ብቐዋምነት ናብ ኖርወይ እንተ ገዓዝካ ግና፡ ካልእ ሕግታት ናይ ኣባልነት ኣብ ሃገራዊ ውሕስነት (folketrygden) ይምልከት። ናብ ኖርወይ ድሮ ገዓዝካ እንተ ኔርካ፡ ኣብ ፖሊስ ከም ዜጋ EØS ክትምዝገብ ከምዘለካ ኣይትረስዕ፡ ከምኡ’ውን NAV ከም ሓድሽ ሰራሕተኛ እንታይ ክሕግዘካ ከምዝኽእል ኣረጋግጽ። ሕግታት ብዛዕባ ማሕበራዊ ውሕስነትን ኣብ EØS ምንባርን፡ ኣካል ፈተና ሓፈሻዊ ፍልጠት ማሕበረሰብ (samfunnskunnskapsprøven) እውን እዮም። ንመልሲ NAV ክትጽበ እንከለኻ፡ ኣብ SamfunnPrep ብነጻ ተላመድ።
