Caafimaadka maskaxda ee Norway wuxuu ka hadlayaa sida qofku u nool yahay maalin kasta iyo sida bulshada u caawiso marka qofku qabo walwal, niyad-jab, hurdo la’aan, dhaawac maskaxeed, dhibaato khamri ama daroogo, ama fikir is-dil. Imtixaanka Samfunnskunnskapsprøven waxaa muhiim ah in la xusuusto xeerka guud: caawimo waxay ka jirtaa heerar kala duwan. Haddii khatar degdeg ah jirto wac 113. Haddii xaaladdu degdeg tahay laakiin aysan ahayn halis nololeed, wac legevakt 116 117. Dhibaatooyinka caadiga ah badanaa waxaa laga bilaabaa fastlege, degmada, xarunta caafimaadka, adeegga caafimaadka dugsiga ama telefoon caawimo.
Sababta mawduuc bulsho u yahay
Norway caafimaadka maskaxda waxaa loo arkaa qayb ka mid ah caafimaadka dadweynaha, ma aha arrin gaar ah oo keliya. Shaqo, dugsi, dhaqaale, guri, qoys, waqti firaaqo iyo amni dhammaantood waxay saameeyaan caafimaadka. FHI waxay sheegtaa in cabashooyinka maskaxdu ku badan yihiin dhalinyarada iyo dadka waaweyn, tirooyinkuna waxay muujinayaan in dad badan waqtiyo noloshooda ah la kulmaan astaamo walwal iyo niyad-jab. Taas macnaheedu ma aha in qof walba qabo cudur la ogaaday, laakiin waxay muujinaysaa in loo baahan yahay adeegyo si fudud loola xiriiri karo.
Arrintani waxay la xiriirtaa welfare state, mas’uuliyadda degmada, xuquuqda carruurta, sinnaanta iyo kalsoonida adeegyada dadweynaha. Norway waxay rabtaa in dadka caawimo raadsadaan xilli hore, ka hor inta dhibku culusaan. Sidaas darteed degmooyin badan waxay leeyihiin adeegyo low-threshold ah, dugsiyada, xarumaha caafimaadka iyo fastlege-na door weyn ayay leeyihiin.
Tallaabada koowaad: qof la hadal
Talo wax ku ool ah waa in dhibka hore loo sheego. Waxaad la hadli kartaa fastlege, helsesykepleier, macallin, la-taliye NAV, shaqo-bixiye, qoys ama urur. Haddii aadan garanayn cidda saxda ah, fastlege badanaa waa meel fiican oo laga bilaabo. Maqaalka fastlege, legevakt iyo isbitaal wuxuu sharxayaa sida nidaamka caafimaadka loogu isticmaalo nidaam sax ah.
Fastlege wuxuu qiimeyn karaa xaaladda, bixin karaa talo, siin karaa sick leave haddii sabab caafimaad jirto, soo jeedin karaa is-caawin, daawo ama wada-hadal, wuxuuna kuu diri karaa adeeg kale haddii daaweyn takhasus leh loo baahdo. Waxaad codsan kartaa turjumaan haddii luqaddu adkeynayso inaad sharaxdo waxa aad dareemayso. Shaqaalaha caafimaadku waxay leeyihiin sir hayn, sidaas darteed xogta caafimaadkaaga badanaa lama wadaagi karo oggolaansho la’aan.
Adeegyada degmada ee low-threshold
Degmadu waxay mas’uul ka tahay adeegyada caafimaadka iyo daryeelka dadka deggan. Degmooyin badan waxay bixiyaan adeegyo caafimaadka maskaxda iyo rus oo si toos ah loola xiriiri karo. Tusaale caan ah waa Rask psykisk helsehjelp. Helsedirektoratet waxay ku tilmaantaa qaab degmo oo ku salaysan aqoon, loogu talagalay dadka ka weyn 16 sano ee qaba walwal, niyad-jab fudud ama dhexdhexaad ah, hurdo xumo ama bilow dhibaato maandooriye. Helsenorge waxay sheegtaa in adeeggu bilaash yahay oo aan u baahnayn warqad dhakhtar meelaha degmada ay bixiso.
Low-threshold waxay ka dhigan tahay in xiriirku fudud yahay: ma aha inaad aad u xanuunsato ka hor intaadan caawimo codsan. Adeegyadu way ku kala duwan yihiin degmooyinka. Qaar waxay leeyihiin koorsooyin lagula tacaalo niyad-jabka iyo walwalka, la-hadal shaqaale caafimaad maskaxeed, kooxo, dabagal guriga ah ama wada shaqayn NAV iyo fastlege. Eeg bogga degmada, wac xarunta adeegga ama weydii fastlege waxa laga heli karo meesha aad deggen tahay. Wax badan ka akhri nidaamka caafimaadka Norway.
Cilmi-nafsiye, DPS iyo takhasus
Dadka qaar waxay u baahan yihiin cilmi-nafsiye, dhakhtar maskaxeed ama distriktspsykiatrisk senter, oo loo yaqaan DPS. Xeerka guud waa in loo baahan yahay henvisning si loo helo takhasus dadweyne. Fastlege wuxuu qiimeeyaa in dhibku yahay mid culus ama isku dhafan oo adeegga degmada uusan ku filnayn. Henvisning-ka waxaa qiimeeya adeegga takhasuska, kaas oo go’aamiya haddii aad xaq u leedahay daryeel caafimaad lagama maarmaan ah iyo sida ugu dhakhsaha badan ee aad u heli doonto.
Waxaa kale oo jira cilmi-nafsiyayaal gaar loo leeyahay. Qaar heshiis ayay la leeyihiin dowladda, qaarna bukaanku si buuxda ayuu u bixiyaa. Imtixaanka, mabda’a ayaa ka muhiimsan qiimaha: daryeelka dadweynaha wuxuu ku dhisan yahay baahi, mudnaan iyo henvisning. Bukaanku wuxuu leeyahay xuquuq, sida macluumaad, ka-qaybgal go’aan iyo cabasho haddii uu u arko inuusan helin caawimo lagama maarmaan ah.
Carruur, dhalinyaro iyo caafimaadka dugsiga
Carruurta iyo dhalinyaradu waxay leeyihiin waddooyin u gaar ah. Adeegga caafimaadka dugsiga iyo helsestasjon for ungdom waxay bixiyaan talo, hagid iyo taageero, sidoo kale caafimaadka maskaxda. Helsesykepleier wuxuu la hadli karaa ardayga kaligiis, ka caawin karaa xiriir kale, wuxuuna qiimeyn karaa haddii waalid, fastlege ama adeegyo kale la geliyo. Degmooyin badan waxay leeyihiin adeegyo gaar ah oo carruurta iyo dhalinyarada ah.
Waalidku badanaa waa taageero muhiim ah, laakiin carruurtu waxay kaloo xaq u leeyihiin in la maqlo. Haddii ay jiraan rabshad, xadgudub, kontorool adag ama amni darro guriga ah, dadka waaweyn iyo adeegyada dadweynaha waa inay tallaabo qaadaan. Sidaas darteed caafimaadka maskaxdu wuxuu la xiriiri karaa kontorool bulsho oo taban, khasab iyo xaqa carruurta ee ilaalinta. Akhri kontoroolka bulsho ee taban ee Norway.
Caawimo degdeg ah iyo fikir is-dil
Haddii ay jirto khatar nolosha ama caafimaadka ah, isla markiiba wac 113. Tani waxay khusaysaa fikir is-dil oo culus, isku day is-dil, overdose, psychosis, rabshad ama xaalad qofku uusan is daryeeli karin. Haddii ay degdeg tahay laakiin aan nolol halis ku jirin, wac legevakt 116 117. Maalintii waxaad la xiriiri kartaa fastlege.
Haddii aad leedahay fikir is-dil, waa muhiim inaad qof u sheegto. Dad badan waxay ka baqaan inay erayada sheegaan, laakiin Helsenorge waxay caddeyneysaa in ay jiraan dad kaa caawin kara oo doonaya inay caawiyaan. Haddii aad ka welwelsan tahay qof kale, si toos ah ayaad u weydiin kartaa haddii uu ka fikirayo inuu naftiisa dilo. Weydiintu xaaladda kama dhigto mid khatar badan; waxay fududayn kartaa in caawimo dhaqso loo helo.
Telefoonno caawimo iyo ururro iskaa wax u qabso
Norway waxay leedahay telefoonno caawimo iyo adeegyo internet. Mental Helse waxay maamushaa Hjelpetelefonen 116 123, oo furan 24 saac, bilaash ah oo qarsoodi ah. Helsenorge waxay kaloo taxdaa chat iyo telefoonno kooxo kala duwan ah: waalidiin, arday, dadka walwalka qaba iyo kuwa u baahan qof ay la hadlaan. Adeegyadani dhakhtar kuma beddelaan cudur culus, laakiin waxay noqon karaan meel koowaad oo muhiim ah.
Ururrada iskaa wax u qabso waa qayb ka mid ah bulshada rayidka Norway. Waxay bixin karaan taageero, macluumaad, kooxo wada hadal iyo bulsho. Samfunnskunnskap ahaan tani waxay muujinaysaa in welfare uusan ahayn dowladda oo keliya: degmooyinka, takhasuska, ururrada, qoyska iyo deegaanka ayaa wada caawin kara.
Sir hayn, turjumaan iyo kalsooni
Dad badan oo cusub waxay ka shakiyaan inay ammaan tahay in laga hadlo dhibaato maskaxeed. Xeerka guud waa in shaqaalaha caafimaadku leeyihiin sir hayn. Fastlege, cilmi-nafsiye, helsesykepleier iyo kuwa kale ma u sheegi karaan shaqo-bixiye, deris ama qoys caafimaadkaaga iyada oo aan sal sharci jirin. Ka reebis way jirtaa, tusaale haddii carruur khatar ku jiraan ama halis culus oo nolol iyo caafimaad jirto.
Waxaad codsan kartaa turjumaan xirfad leh marka luqaddu lagama maarmaan u tahay daryeel sax ah. Carruur ha u adeegsan turjumaan arrimo caafimaad. Sharaxaadda astaamaha maskaxdu waxay u baahan tahay erayo sax ah: hurdo, welwel, argagax, murugo, dhaawac, feejignaan, cunto rabid, fikir is dhaawicid iyo sida nolol maalmeedku u shaqeyso. Qor qodobbo ka hor ballanta.
Maxaad imtixaanka u xusuusanaysaa?
Samfunnskunnskapsprøven, xusuusnow in caafimaadka maskaxdu yahay qayb ka mid ah adeegga caafimaadka iyo caafimaadka dadweynaha. Degmadu waxay leedahay adeegyo low-threshold iyo adeegga caafimaadka dugsiga. Fastlege badanaa waa xiriirka koowaad wuxuuna kuu diri karaa meel kale. Takhasusku wuxuu daaweeyaa dhibaatooyin culus ama isku dhafan. Halis degdeg ah waxaa la wacaa 113; legevakt waa 116 117. Hjelpetelefonen 116 123 waa la isticmaali karaa marka aad u baahan tahay qof aad la hadasho.
Fariinta ugu muhiimsan waa mid fudud: ha sugin ilaa wax walba noqdaan degdeg. Norway waa caadi in caawimo loo raadsado dhibaato maskaxeed, xiriir hore ayaana ka hortagi kara in dhibku koro.
