ሳሚ ተወላዶ ህዝቢ ኖርወይ እዮም። ሓደ ሓደ ዘመናዊ ዶብ ከይተሰርሐ ብዙሕ ቅድሚ ምስራሕ ምድሪ ሰሜን ምስ ታሪኽ ተኣሳስሮም ኣለዎም። ኣብ ኖርወይ መንግስቲ ሳሚ ቋንቋ፣ ባህሊ፣ ማሕበራዊ ህይወት ንኽሕልዉን ንኽምዕብሉን ፍሉይ ግዴታ ኣለዎ። እዚ ግዴታ ጥራይ ምልክት ኣይኮነን። ኣብ ቅዋምን ኣብ samelovenን ተጻሒፉ ኣሎ፣ ሎሚ ድማ ሕዝባዊ ትካላት ንሳሚ ጉዳያት ከመይ ከም ዝሰርሑ ይመርሕ።
ተወላዶ ህዝቢ ምንታይ ማለት እዩ?
ተወላዶ ህዝቢ ማለት ቅድሚ ዘመናዊ መንግስቲን መብዛሕትኡ ህዝቢን ምምስራት ኣብ ሓደ ቦታ ሱር ዘለዎ ህዝቢ ማለት እዩ። ንሳሚ እዚ ታሪኻዊ ቀጻሊነት፣ ቋንቋ፣ ባህሊ፣ ምስ መሬትን ማይን ኣብ ሰሜን ዘለዎም ርክብ ማለት እዩ። ስለዚ ሳሚ ኣብ ኖርወይ ናይ ምስደባ ጉጅለ ኣይኮኑን። ብታሪኽ፣ ብሕጊ፣ ብዓለም-ለኻዊ ስምምዓት ዝመጹ ፍሉይ ህዝቢ እዮም።
እዚ ማለት ግን ኩሎም ሳሚ ብሓደ መንገዲ ይነብሩ ወይ ሓደ ዓይነት ቅድመ-ታሪኽ ኣለዎም ማለት ኣይኮነን። ገለ ሰባት ብዝቐረበ ሳሚ ይዛረቡ፣ ገለ ድማ ባህሊ ብስድራ፣ ብስሞም፣ ብቦታታት ወይ ብትውፊት ጥራይ ይፈልጡ። ተወላዶ ህዝቢ ምዃን ማለት ሓባራዊ ታሪኽ ማለት እዩ፣ ኩሉ ሰብ ሓደ ኣነባብራ ክህልዎ ኣለዎ ማለት ኣይኮነን።
ብዙሕ ዝተፈላለየ ታሪኽ
ታሪኽ ሳሚ ነዊሕን ዝተፈላለየን እዩ። ማሕበራት ሳሚ ኣብ ውሽጢ ምድሪ፣ fjord፣ ገበናት ባሕሪ ከምኡ’ውን ኣብ ተራሮች ተቐሚጦም ነይሮም። ገለ ብኣርባዕተ ወይ ብኣባጋሮ ምእታው ይነብሩ፣ ገለ ብምጥመቅ ዓሳ፣ ምንዳድ፣ ትንንሽ ግብርና፣ ንግዲ ወይ ነዚ ኩሉ ብሓባር ይጠቕሙ። ስለዚ ባህሊ ሳሚ ንኣባጋሮ ምእታው ጥራይ ምስጋና ምቕናስ ጌጋ እዩ፣ ዋላ ንብዙሓት ሓገዝ እንተለዎ።
ሓያሎ ሚእቲ ዓመታት መንግስቲ ሳሚ ኣብ ቋንቋን መዋቕርን መብዛሕትኡ ህዝቢ ንኽሰርሑ ፈቲኑ። ፖሊሲ ኖርወያዊ ምግባር ብዙሓት ቋንቋ ንኽጠፍእዎም፣ ሕፍረት ንኽስምዖም፣ ወይ ሳሚ መበቆል ንኽሓብኡ ገደደቶም። እዚ ታሪኽ ሎሚ እውን ኣገዳሲ እዩ፣ ምኽንያቱ ምክልኻል ቋንቋን ባህልን ሎሚ ስለምንታይ ኣገዳሲ ርእሲ ከም ዝኾነ ይገልጽ።
ቋንቋን ባህልን
ብዙሕ ሳሚ ቋንቋታት ኣለዉ። ሰሜን ሳሚ ዝበዝሐ እዩ፣ እንተኾነ ሎሚ እውን ሎሊ ሳሚን ደቡብ ሳሚን ኣገዳስነት ኣለዎም። ቋንቋ ካብ ምዝራብ ጥራይ ዝበለጸ ነገር እዩ፤ ፍልጠት፣ ስም ቦታት፣ ታሪኻት ከምኡ’ውን ዓለም ከመይ ከም እንርኢ ይሸከም። ቋንቋ እንተ ደኺሙ ማሕበረሰብ ብዙሕ ባህላዊ ውርሻ ይስእን።
ባህሊ ሳሚ ኣብ joik፣ duodji፣ ታሪኻት፣ ክዳን፣ ስም፣ ምግቢ ልምድን ማሕበራዊ ሓባርነትን ይረአ። ገለ ኣብ ቤት ብሳሚ ይዓብዩ፣ ገለ ድማ ድሕሪ ኣብ ትምህርቲ ወይ ከም ዓበይቲ ይመሃርዎ። ስለዚ ሕዝባዊ ትካላት፣ መዋዕለ ህጻናት፣ ቤት ትምህርቲ ከምኡ’ውን ሚዲያ ቋንቋን ባህልን ሳሚ ንኽርአ ንኽነብር ኣገዳሲ ተራ ኣለዎም። እዚ ማዕረ ኣገልግሎት ምሃብ ክፋል እዩ።
መሰላት ኣብ ሕጊን ዓለም-ለኻዊ ሕግታትን
ክፍሊ 108 ናይ ቅዋም ሕጊ መንግስታዊ ትካላት ህዝቢ ሳሚ ቋንቋ፣ ባህሊን ማሕበራዊ ህይወትን ንኽድሕኑን ንኽምዕብሉን ኩነታት ክፈጥሩ ከም ዘለዎም ይብል። sameloven እዚ ይስዕብ እሞ ብዛዕባ Sametinget ከምኡ’ውን ሳሚ ቋንቋታት ይስርዕ። ኖርወይ ድማ ILO Convention No. 169 ብዛዕባ ተወላዶ ህዝብን ነገድ ህዝብን ኣፅዲቓ ኣላ፣ እዚ ድማ መንግስቲ መሰላት ተወላዶ ህዝቢ ብሓቂ ክትብል ይግደድ።
ካልእ ኣገዳሲ ነገር ምምኽኻር እዩ። ሰበ-ስልጣን ንሳሚ ጥቕሞም ክጎድእ ዝኽእል ስጉምቲ እንተ ዝያደርጉ፣ ንትካላት ሳሚን ንዝተንከፉ ማሕበረሰባትን ክሰምዑ ይግባእ። እዚ ብፍላይ ብመሬት ኣጠቓቕማ፣ ተፈጥሮ ምቕያር፣ ኢነርጂ፣ ኣባጋሮ ምእታው፣ ቋንቋን ትምህርትን ይምልከት። መሰላት ስለዚ ምልክት ጥራይ ኣይኮኑን፣ ኣብ ውሳኔታት ብሓቂ ተጽዕኖ ምሃብ እዩ።
Sametinget እና ዲሞክራሲ
Sametinget ኣብ ኖርወይ ህዝባዊ ብምምራጽ ዝተመርጸ ትካል ሳሚ እዩ። ተወካሊት ካብ ዝተመዝገቡ ሰባት ናይ Sametinget መርጫ ሰፈር ይምረጹ፣ እዚ ትካል ድማ ብዛዕባ ቋንቋ፣ ባህሊ፣ ቁጠባ፣ ትምህርቲ ከምኡ’ውን ማሕበራዊ ህይወት ይሰርሕ። Sametinget ሓድሽ መንግስቲ ኣይኮነን እና ኩሉ ኖርወይ ሕጊ ኣይሰርሕን። ግን ብምኽሪ፣ ብባጀት ስራሕ ከምኡ’ውን ብምምኽኻር ኣብ ዲሞክራሲ ንጹር ተራ ኣለዎ።
Sametinget ንጉዳያት ሳሚ ኣብ ህዝባዊ ክትዕ ዝበለጸ ንኽረአ ይርዳእ። ንዝተፈላለዩ ድምፅታት ኣብ ውሽጢ ማሕበረሰብ ሳሚ ቦታ ይህብ፣ ምኽንያቱ ሳሚ ሓደ ዓይነት ጉጅለ ኣይኮኑን። ገለ ቋንቋ ይቕድሙ፣ ገለ ባህሊ፣ ቤት ትምህርቲ፣ ጥዕና፣ ምሕደራ ተፈጥሮ ወይ ቁጠባ ምዕባለ ይቕድሙ። ዲሞክራሲ ብዙሕ ኣረኣእያታት እንተ ተካትተ ደሓር ይሰርሕ።
ሳሚ ሎሚ
ሎሚ ሳሚ ኣብ ከተማታት፣ ከተማ-ትንሽታትን ከምኡ’ውን ገጠርን ይነብሩ። ብዙሓት ሙሉእ ብሙሉእ ኣብ ኖርወያዊ ስራሕ ይሳተፉ እና ከም መምህራን፣ ነርሳት፣ ዓሳ ኣስራሕቲ፣ ተመራማሪት፣ ኣርቲስት፣ ፖለቲከኛታትን ኢድ ስራሕቲን ይሰርሑ። ሳሚ ማንነት ስለዚ ምስ ሓደ ቦታ ወይ ሓደ ስራሕ ኣይተኣሳሰረን። ንስድራ ስድራ ዝተፈላለየ ሓያል ማንነት እዩ።
ብተወሳኺ ኣጠቓቕማ መሬትን ተፈጥሮን ብዙሕ ግጭት ይፈጥር። ብዛዕባ ንፋስ ኢነርጂ፣ መስመር ኤሌክትሪክ፣ ምዕድን፣ መንገዲ፣ ምህናጽ ገዛታት ዕረፍቲ፣ ቱሪዝም ከምኡ’ውን ምክልኻል ተፈጥሮ ዝምልከት ሕቶ መሰላትን መነባብሮን ሳሚ ክትንክፍ ይኽእል። ስለዚ ትካላት መንግስቲን እቶም ዝሃንጹን ቅድሚ ግዜ ሳዕቤን ክመዝኑ እና ንዝተንከፉ ሰባት ክሰምዑ ኣለዎም። ብዛዕባ ሳሚ ጉዳያት ምፍላጥ ክፋል ሓላፍነታዊ ምሕደራ እዩ።
ኣብ ፈተና ምንታይ ክትዝክር?
እቲ ኣገዳሲ ነገር ሰለስተ ነገራት ክትገልጽ ምዃኑ እዩ። ቀዳማይ፡ ሳሚ ተወላዶ ህዝቢ ኖርወይ እዮም። ካልኣይ፡ መንግስቲ ቋንቋ፣ ባህሊን ማሕበራዊ ህይወትን ሳሚ ንኽድግፍ ብሕጊ ዝተወሰነ ግዴታ ኣለዎ። ሳልሳይ፡ Sametinget ህዝባዊ ትካል ሳሚ እዩ፣ ግን ሳሚ ሓደ ፍሉይ መንግስቲ ኣይኮኑን።
እውን ማሕበረሰብ ሳሚ ዝተፈላለየ እዩ እንተ ዘይትርስዕ። ኩሉ ሳሚ ብሳሚ ኣይዛረብን፣ ኩሉ ድማ ብኣባጋሮ ምእታው ኣይተጠምዶን። ኖርወይ እውን ሕጋዊ ኤትኒክ መዝገብ ኣይሕዝን፣ ስለዚ ኣብ ሃገር ስንት ሳሚ ከም ዘለዉ ፍጹም ቁጽሪ የለን። ኣብ ታሪኽን ሎሚን ዘለዉ ሳሚ እንተ ትሕትና፣ ትኽክለኛ ስም ምጥቃም፣ እና መሰላት ተወላዶ ህዝቢ ብታሪኽ፣ ማንነትን ዲሞክራሲን ከም ዝተኣሳሰሩ ምርዳእ እዩ።
ሳሚ፣ ቤት ትምህርቲ እና መዓልታዊ ህይወት
ብዙሓት ሰባት ቋንቋ ሳሚ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ቤት ትምህርቲ፣ ኣብ ምልክታት መንገዲ፣ ኣብ ምዕራፍ ሙዚየም፣ ኣብ ሚዲያ፣ ወይ ናብ ሰሜን እንተ ተጓዕዙ ይርእዩ። እዚ ኣገዳሲ እዩ፣ ምኽንያቱ ብርሃን ምርኣይ ቋንቋ ኣብ መዓልታዊ ህይወት ንቡር ይገብሮ። ብትኽክል ዝተጻሕፈ ስም፣ ብሳሚ ዝተጻሕፈ ምልክት፣ ወይ ታሪኽ ናይ ከባቢ ዝገልጽ ሙዚየም ንህጻናትን መንእሰያትን ሳሚ ንኖርወይ ከም ዝብጽሕ እንጂ ንታሪኽ ጥራይ ከም ዘይኮነ ይርእዮም። ንዓበይቲ ድማ ናብ ቋንቋ ወይ ታሪኽ ስድራ ንምምላስ መንገዲ ክኸውን ይኽእል።
ኣብ መዓልታዊ ህይወት ክብሪ ምርኣይ ማለት ማንነት ግላዊ ከም ዝኾነ ምርዳእ እዩ። ገለ ሳሚ ኣዝዮም ግልጺ እዮም፣ ገለ ድማ ዝበለ ብርጉእ ይነብሩ እና ካብ ውጭ ኩሉ ግዜ ዘይርአ መበቆል ኣለዎም። እዚ ንቡር እዩ። ድሕሪ ኖርወያዊ ምግባር ስድራቤታት ብዛዕባ ቋንቋ ዝተፈላለየ ተመክሮ ኣለዎም። ስለዚ ቅድሚ ምግላጽ ምስማዕ ይግባእ፣ ከምኡ’ውን ሰባት ባዕሎም ዝመርጽዎ ስምን ቃላትን ምጥቃም ይግባእ።
ልሙድ ጌጋ ምርዳእ
ልሙድ ጌጋ ምርዳእ ኩሎም ሳሚ ብኣባጋሮ ምእታው እና ኣብ ሩሕብ ሰሜን ጥራይ ይነብሩ ማለት እዩ። ብሓቂ ሳሚ ኣብ ሙሉእ ኖርወይ ይነብሩ፣ መብዛሕትኦም ድማ ከም ካልኦት ሰባት ንቡር ስራሕን መዓልታዊ ህይወትን ኣለዎም። ካልእ ጌጋ ምርዳእ ባህሊ ሳሚ ከም ዘይምቕያር እዩ። ብሓቂ ባህላዊን ዘመናዊን ኣብ ሓደ ግዜ እዩ። መንእሰያት ሳሚ ማሕበራዊ መራኸቢታት ይጠቀሙ፣ ስነ-ጥበብ ይፈጥሩ፣ ይመሃሩ፣ ንግዲ ይጅምሩ፣ ኣብ ፖለቲካ ይሳተፉ። ቅጽበት ቀጻሊነትን ሓድሽ ምምዕባልን ዘለዎ ድማ ህይወት ሳሚ ኣብ ኖርወይ ኣገዳሲ ይገብሮ።
ከመይ ኢኻ ክብሪ ከተርኢ?
ኣብ መዓልታዊ ህይወት ብዛዕባ ጉዳያት ሳሚ እንተ ትረኽብ፣ እቲ ዝበለጸ ምንጭ ምፍላጥን ምስማዕን እዩ። ሰባት ባዕሎም ዝጥቀሙሉ ስም ተጠቐም፣ ባህሊ ከም መዘምር ኣይትግበሮ፣ መሰላት ሳሚ ፍሉይ ሓታት ከም ዘይኮነን ክፍሊ ታሪኽን ዲሞክራሲን ኖርወይ ከም ዝኾነን ዘክር። እዚ ንፈተናን ንሓቂ ህይወትን ዝጥቅም ጥሩ መምርሒ እዩ።
