Negatywna kontrola społeczna oznacza presję, nadzór, groźby lub zasady, które ograniczają wolność osoby do życia tak, jak chce. Może dotyczyć przyjaciół, ubrań, telefonu, szkoły, pracy, chłopaka lub dziewczyny, małżeństwa, religii, seksualności, czasu wolnego albo podróży. W Norwegii rodzinie wolno mieć oczekiwania i zasady. Nie wolno jednak używać przemocy, przymusu ani gróźb, aby kontrolować cudze życie.
Kiedy kontrola staje się szkodliwa?
Wiele rodzin i społeczności ma silne normy. Same w sobie nie są one negatywną kontrolą społeczną. Problem zaczyna się wtedy, gdy kontrola staje się tak silna, że osoba traci wolność, bezpieczeństwo i możliwość decydowania o sobie. Wtedy trudno wybrać znajomych, brać udział w zajęciach, wychodzić samemu, mieć relację albo wybierać naukę i pracę.
Negatywna kontrola społeczna może też działać cyfrowo. Niektórych prosi się o udostępnianie haseł, wysyłanie zdjęć miejsca pobytu albo ciągłe odpisywanie, żeby inni mogli ich śledzić. Innym nie wolno swobodnie używać mediów społecznościowych, ich wiadomości są monitorowane albo dostają zasady, z kim mogą rozmawiać online. Nawet gdy kontrola odbywa się przez telefon lub internet, może być tak samo poważna jak kontrola w domu.
Jak to wygląda w praktyce?
Kontrola może być psychiczna, społeczna, ekonomiczna albo fizyczna. Może pochodzić od rodziców, rodzeństwa, krewnych, partnera, przyjaciół albo otoczenia osoby. Niektórzy są zmuszani do określonego ubioru, ukrywania relacji, porzucenia szkoły albo podróży z rodziną, choć tego nie chcą. Inni spotykają się z surowymi wymaganiami dotyczącymi dziewictwa, honoru, płci albo tego, z kim wolno im spędzać czas.
W poważnych przypadkach kontrola może być związana z małżeństwem przymusowym, przemocą honorową, groźbami przemocy, izolacją albo wywiezieniem za granicę i niepozwoleniem na powrót. To zawsze jest poważne, gdy ktoś nie może swobodnie się poruszać, wybierać albo powiedzieć „nie” bez konsekwencji.
Co mówią norweskie prawa i zasady?
W Norwegii dzieci, młodzież i dorośli mają prawo do prywatności, bezpieczeństwa, edukacji, opieki zdrowotnej i wolności od przemocy. Dzieci mają szczególną ochronę, bo zależą od dorosłych w opiece i bezpieczeństwie. Rodzice mogą ustalać granice i zasady, ale nie mogą używać przemocy, gróźb ani upokarzania do kontrolowania dzieci i nastolatków.
Norweskie prawo i wartości opierają się na samostanowieniu i równości. Kultury, honoru rodziny ani religii nie można używać jako wymówki dla przymusu. Oznacza to, że osoba może poprosić o pomoc, nawet jeśli rodzina się nie zgadza. Nikt nie powinien wybierać między bezpieczeństwem a przynależnością.
Dlaczego warto szukać pomocy wcześnie?
Wiele osób doświadczających negatywnej kontroli społecznej boi się mówić z powodu lojalności, wstydu, pieniędzy albo obawy, co powiedzą inni. Niektórzy boją się, że sytuacja pogorszy się, jeśli powiedzą. To zrozumiałe, ale właśnie dlatego ważne jest, by szukać pomocy wcześnie. Im wcześniej ktoś dowie się, co się dzieje, tym łatwiej przygotować bezpieczny plan i znaleźć właściwe wsparcie.
Jeśli nie jesteś pewien, czy to, czego doświadczasz, jest wystarczająco poważne, i tak możesz poprosić o radę. Nie musisz czekać, aż sytuacja stanie się nagła. Lepiej poprosić o pomoc raz za dużo niż raz za późno.
Kto może pomóc?
Możesz porozmawiać z nauczycielem, pielęgniarką szkolną, lekarzem, centrum kryzysowym, NAV, służbą ochrony dzieci, policją albo inną zaufaną osobą dorosłą. Jeśli masz mniej niż 18 lat, służba ochrony dzieci może pomóc, gdy doświadczasz przemocy, poważnego zaniedbania lub szkodliwej kontroli. Szkoły i służby zdrowia również mają obowiązek traktować takie sygnały poważnie.
Bufdir podaje, by dzwonić do policji pod numer 02800, gdy sprawa jest poważna, oraz pod 112 w sytuacji nagłego zagrożenia. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia nie czekaj, aż inni się najpierw zgodzą. Dzwoń od razu. Zespół Kompetencyjny ds. negatywnej kontroli społecznej i przemocy związanej z honorem może doradzać służbom pomocowym w trudnych sprawach. Można się z nim skontaktować pod numerem 478 090 50 w dni robocze od 09:00 do 15:00 lub pod adresem [email protected].
Narzędzie IMDi Nora powstało też po to, aby łatwiej było uczyć się o prawach, znajdować pomoc i rozumieć, że nie jesteś sam. Chodzi o to, żeby wiedzieć, jakie drzwi są otwarte, i skorzystać z nich, zanim sytuacja się pogorszy.
Jeśli boisz się wyjazdu za granicę albo zatrzymania
Niektórzy doświadczają kontroli wokół wakacji, wizyt rodzinnych lub podróży. Jeśli boisz się, że zostaniesz wywieziony z kraju, zostawiony za granicą albo nie pozwolą ci wrócić do domu, powinieneś powiedzieć o tym jak najwcześniej. Jeśli możesz, porozmawiaj przed wyjazdem z zaufaną osobą dorosłą, szkołą albo usługą pomocową. W takiej sytuacji ważne są bezpieczeństwo, dokumenty i osoby kontaktowe, które mogą pomóc dalej.
Jeśli jesteś już w niebezpieczeństwie, natychmiast skontaktuj się z policją. W nagłym zagrożeniu właściwy numer to 112. Nie musisz mieć przygotowanych wszystkich szczegółów przed telefonem. Najważniejsze, żeby ktoś dowiedział się, że jesteś w niebezpieczeństwie.
Granice codzienne
Warto też odróżnić zwykłe granice rodzinne od szkodliwej kontroli. Wszystkie rodziny czasem mówią „nie”. Rodzice mogą decydować o porze snu, czasie przed ekranem albo obowiązkach domowych. Negatywna kontrola społeczna zaczyna się wtedy, gdy granica nie dotyczy już troski, ale kontroli życia osoby, izolowania jej albo uniemożliwiania zwykłych wyborów. W tym momencie nie jest to już tylko wychowanie, ale ograniczanie wolności.
Jeśli nie jesteś pewien
Jeśli coś z tego brzmi znajomo, nie musisz być całkowicie pewien, zanim się odezwiesz. Możesz opisać sytuację tak, jak ją przeżywasz, nawet jeśli trudno jest ubrać wszystko w słowa. System pomocy jest przyzwyczajony do oceniania ryzyka, słuchania i zadawania pytań uzupełniających. Najważniejsze, żebyś nie został sam z tą presją.
Co zapamiętać na egzamin?
Na egzaminie z wiedzy o społeczeństwie powinieneś umieć wyjaśnić, że negatywna kontrola społeczna nie jest prywatną sprawą rodzinną, gdy ogranicza wolność lub wiąże się z przymusem. Powinieneś też wiedzieć, że norweskie prawo chroni prawo człowieka do decydowania o swoim życiu, a pomoc jest dostępna przez szkołę, służbę zdrowia, centrum kryzysowe, policję, NAV i służbę ochrony dzieci. Kultury i religii nigdy nie można używać do usprawiedliwiania przemocy ani poważnej kontroli.
Krótko
Negatywna kontrola społeczna to kontrola, która idzie za daleko i zabiera wolność. Norweskie prawo wyznacza granice tego, czego może od ciebie wymagać rodzina, otoczenie i władze. Gdy kontrola staje się szkodliwa, pomoc istnieje i możesz po nią sięgnąć, nie czekając, aż sytuacja będzie jeszcze gorsza.
