سامیها مردم بومی نروژ هستند. آنها پیوند تاریخی با مناطق شمالی دارند، خیلی پیش از آنکه مرزهای امروزی دولتها ترسیم شود. در نروژ، دولت وظیفهای ویژه دارد که به سامیها کمک کند زبان، فرهنگ و زندگی اجتماعی خود را حفظ و توسعه دهند. این فقط یک وظیفه نمادین نیست. این موضوع در قانون اساسی و در قانون سامی نوشته شده است و امروز هم تعیین میکند که نهادهای دولتی چگونه باید با مسائل سامی برخورد کنند.
بومی بودن یعنی چه؟
مردم بومی گروهی هستند که ریشههایشان در یک منطقه، به قبل از شکلگیری دولت مدرن و جامعه اکثریت برمیگردد. برای سامیها، این یعنی تداوم تاریخی، زبان، سنتها و پیوند با زمین و آب در شمال. بنابراین سامیها در نروژ گروه مهاجر نیستند. آنها مردمی جداگانهاند که حقوقشان از تاریخ، قانون و توافقهای بینالمللی میآید.
این به این معنا نیست که همه سامیها یکجور زندگی میکنند یا پیشینه یکسانی دارند. هویت سامی میتواند قوی باشد حتی اگر بعضیها بهراحتی سامی صحبت کنند و بعضی دیگر فرهنگ را بیشتر از راه خانواده، نامها، مکانها یا سنتها بشناسند. بومی بودن درباره تاریخ جمعی است، نه اینکه همه مجبور باشند در یک الگوی ثابت زندگی کنند.
تاریخ متنوع
تاریخ سامی طولانی و متنوع است. جوامع سامی در نواحی داخلی، فیوردها، مناطق ساحلی و نواحی کوهستانی زندگی کردهاند. بعضیها به دامداری گوزن شمالی مشغول بودهاند، بعضیها به ماهیگیری، شکار، کشاورزی کوچک، تجارت یا ترکیبی از چند شیوه معیشت. به همین دلیل درست نیست فرهنگ سامی را فقط به دامداری گوزن شمالی تقلیل بدهیم، هرچند این کار برای بسیاری از مردم بسیار مهم است.
برای چند صد سال، دولت تلاش کرد سامیها را با زبان و هنجارهای اکثریت هماهنگ کند. سیاست نروژیسازی باعث شد بسیاری زبان خود را از دست بدهند، احساس شرم کنند یا مجبور شوند پیشینه سامی خود را پنهان کنند. فهم این تاریخ هنوز هم مهم است، چون توضیح میدهد چرا حفاظت از زبان و فرهنگ امروز چنین موضوع محوریای است.
زبان و فرهنگ
چندین زبان سامی وجود دارد. بزرگترین آنها سامی شمالی است، اما سامی لولهای و سامی جنوبی هم در نروژ اهمیت دارند. زبان فقط ابزار ارتباط نیست؛ دانش، نام مکانها، داستانها و شیوه دیدن جهان را حمل میکند. وقتی یک زبان ضعیف میشود، جامعه بخش بزرگی از میراث فرهنگی خود را از دست میدهد.
فرهنگ سامی در یویک، دوئدجی، داستانها، لباسها، نامها، سنتهای غذایی و همبستگی اجتماعی دیده میشود. بعضیها با زبان سامی در خانه بزرگ میشوند و بعضی دیگر آن را بعداً در مدرسه یا در بزرگسالی یاد میگیرند. بنابراین نهادهای عمومی، مهدکودکها، مدرسهها و رسانهها نقش مهمی در دیده شدن و زنده ماندن زبان و فرهنگ سامی دارند. این بخشی از ارائه خدمات برابر است.
حقوق در قانون و قواعد بینالمللی
ماده 108 قانون اساسی میگوید که نهادهای دولتی باید شرایطی فراهم کنند تا مردم سامی بتوانند زبان، فرهنگ و زندگی اجتماعی خود را حفظ و توسعه دهند. قانون سامی بر این اصل بنا شده و از جمله سامتینگت و زبانهای سامی را تنظیم میکند. نروژ همچنین کنوانسیون شماره 169 سازمان بینالمللی کار درباره مردم بومی و قبایل را تصویب کرده است که دولت را موظف میکند حقوق مردم بومی را جدی بگیرد.
نکته مهم دیگر مشورت است. وقتی دولت اقدامهایی را برنامهریزی میکند که میتواند بر منافع سامی اثر بگذارد، باید نهادهای سامی و جوامع درگیر شنیده شوند. این موضوع بهویژه در مسائل مربوط به کاربری زمین، دخالت در طبیعت، انرژی، دامداری گوزن شمالی، زبان و آموزش اهمیت دارد. پس حقوق فقط نماد نیستند، بلکه درباره نفوذ واقعی در تصمیمهایی هستند که بر زندگی مردم اثر میگذارند.
سامتینگت و دموکراسی
سامتینگت نهاد انتخابی سامیها در نروژ است. نمایندگان آن توسط کسانی انتخاب میشوند که در فهرست رأیدهندگان سامتینگت ثبت شدهاند، و این نهاد روی موضوعات زبان، فرهنگ، اقتصاد، آموزش و زندگی اجتماعی کار میکند. مهم است بدانیم که سامتینگت یک دولت جداگانه نیست و همه قوانین نروژ را نمیسازد. با این حال، از راه مشاوره، کار بودجه و رایزنی با دولت نقش مشخصی در دموکراسی دارد.
سامتینگت همچنین مسائل سامی را در بحث عمومی بیشتر دیده میکند. این نهاد به صداهای مختلف در جامعه سامی جا میدهد، چون سامیها گروهی یکدست نیستند. بعضیها زبان را در اولویت میگذارند، بعضی فرهنگ، مدرسه، سلامت، مدیریت طبیعت یا توسعه اقتصادی را. دموکراسی وقتی بهتر کار میکند که چندین دیدگاه در آن جا داشته باشند.
سامیها امروز
امروز سامیها در شهرها، شهرکها و مناطق روستایی زندگی میکنند. بسیاری کاملاً در زندگی کاری نروژ مشارکت دارند و بهعنوان معلم، پرستار، ماهیگیر، پژوهشگر، هنرمند، سیاستمدار و صنعتگر کار میکنند. بنابراین هویت سامی به یک مکان یا شغل خاص وابسته نیست. این یک هویت زنده و مدرن است که در هر خانواده ممکن است شکل متفاوتی داشته باشد.
در عین حال، کاربری زمین و طبیعت اغلب باعث تعارض میشود. پرسشهایی درباره انرژی بادی، خطوط برق، معدنکاری، جادهها، ساخت خانههای تعطیلاتی، گردشگری و حفاظت از طبیعت میتواند بر حقوق و معیشت سامیها اثر بگذارد. به همین دلیل، نهادهای دولتی و توسعهدهندگان باید از ابتدا پیامدها را ارزیابی کنند و به کسانی که تحت تأثیر قرار میگیرند گوش دهند. شناخت مسائل سامی بخشی از اداره مسئولانه است.
برای امتحان چه چیزهایی را باید به خاطر بسپارید؟
مهمترین نکته این است که سه چیز را بتوانید توضیح دهید. اول: سامیها مردم بومی نروژ هستند. دوم: دولت وظیفه قانونی دارد که از زبان، فرهنگ و زندگی اجتماعی سامیها حمایت کند. سوم: سامتینگت نهاد انتخابی سامیهاست، اما سامیها یک دولت جداگانه نیستند.
همچنین به خاطر داشته باشید که جامعه سامی متنوع است. همه سامیها به زبان سامی صحبت نمیکنند و همه هم دامداری گوزن شمالی ندارند. نروژ هم ثبت رسمی قومی ندارد، بنابراین عدد کاملاً دقیقی از تعداد سامیهای ساکن کشور وجود ندارد. مهمترین چیز در مواجهه با تاریخ و امروز سامیها احترام گذاشتن، استفاده از نامهای درست و فهم این است که حقوق مردم بومی به تاریخ، هویت و دموکراسی مربوط میشود.
سامیها، مدرسه و زندگی روزمره
بسیاری از مردم زبان سامی را اولین بار در مدرسه، روی تابلوهای راهنمایی، در موزهها، در رسانهها، یا هنگام سفر به شمال میبینند. این مهم است، چون دیده شدن باعث میشود زبان در زندگی روزمره عادیتر شود. یک نام که درست نوشته شده، یک تابلو به زبان سامی، یا موزهای که تاریخ محلی را توضیح میدهد، میتواند به کودکان و جوانان کمک کند تا ببینند زبان سامی بخشی از نروژ است، نه فقط بخشی از گذشته. برای بزرگسالان هم این میتواند راهی برای بازگشت به زبان یا تاریخ خانواده باشد.
احترام در زندگی روزمره یعنی اینکه هویت یک موضوع شخصی است. بعضی از سامیها بسیار آشکارا سامیاند، بعضی دیگر آرامتر زندگی میکنند و پیشینهای دارند که همیشه از بیرون دیده نمیشود. این طبیعی است. بعد از نروژیسازی، تجربه خانوادهها در مورد زبان بسیار متفاوت شد. بنابراین بهتر است قبل از فرض کردن، گوش کنیم و از نامها و واژههایی استفاده کنیم که خود مردم ترجیح میدهند.
برداشتهای نادرست رایج
یکی از برداشتهای نادرست این است که همه سامیها با دامداری گوزن شمالی کار میکنند یا خیلی دور در شمال زندگی میکنند. در واقع، سامیها در سراسر نروژ زندگی میکنند و بیشترشان شغل و زندگی روزمره معمولی مانند دیگران دارند. برداشت نادرست دیگر این است که فرهنگ سامی فقط چیزی قدیمی و ایستا است. در حقیقت، این فرهنگ هم سنتی است و هم مدرن. جوانان سامی از رسانههای اجتماعی استفاده میکنند، هنر میسازند، درس میخوانند، کسبوکار راه میاندازند و در سیاست شرکت میکنند. همین ترکیبِ تداوم و نوسازی است که زندگی سامی در نروژ را مهم میکند.
چگونه احترام بگذاریم؟
وقتی در زندگی روزمره با موضوعات سامی روبهرو میشوید، بهترین کار این است که کنجکاو باشید و با دقت گوش دهید. از نامهایی استفاده کنید که خود مردم برای خودشان به کار میبرند، فرهنگ را به شوخی تبدیل نکنید، و به یاد داشته باشید که حقوق سامیها یک درخواست ویژه نیست، بلکه بخشی از تاریخ و دموکراسی نروژ است. این یک قاعده خوب هم برای امتحان و هم برای زندگی واقعی است.
