Markaa oo aad tahay waalid qaas caasimadda ilmaha, waxaad leedahay haqooq cadcad: xuquuq muujinta qaas, xuquuq tilmaamed, xuquuq aad ku kafacdiso fikradkaag, iyo xuquuq lakhasab oo kasto haddii qaas ay toosiga ganacsi xasan-oogyo iyo caafimaad. Ilmahu wuxuu sidoo kale leeyahay haqooq iska indho. Maad ahayd qof xuquuq la'aan – laakiin haqooq waa in loo adeegsado caqliga leh.
Iska warso kooxda – laakiin ha cabsi
Codbinta, telefoon ama kulan xasan-ogyo ayaa u sii dhaafta ay geystaan calaacal weyn, gaar ahaan haddii iisku adiga ah af qoraal ama nidaamka. Cabsiga, iska daydid iyo nacyada waxay ka dhimaan arrintaas. Waxa ugu muhiimsan in aad fahanto haqooqda, aad kaco ama diyaariso, iyo aad si caqliba ah u socoto.
Haqooq hoose ayaa wareeri haddii aad tahay mudane norweeji ama kale. Waxay ka yimaadeen sharciga xasan-ogyo, sharciga ilmaha caasimada, iyo FN Doodiga Caruurta.
Xuquuq aad fahanto waxa cabsiga loo haystay
Waxaad xuquuq u leedahay in aad ogaato wixii ay xasan-ogyo iyada iska jiraan. Waxaad yaab u qaadi karaa in ay:
- cabsi la jirto haddii ay jiraan
- su'aalaha ayaa sidee loo tirtiri
- wax waxa la filayaa inaad qabneso
- tallaabada xiga ee dhamaadka qaas
Waxaad sidoo kale xuquuq u leedahay muujinta dukumaentida qaas iyo xuquuq lagula warcelis haddii xasan-ogyo ay go'aamin. Mararka qaar ma ahan in lagu bixiyo xogta dhan hadii jiran, laakiin hadna waxaad yaab u qaadi karaa in aad heesho fahanka sax ah oo caas ah.
Xuquuq tilmaamed
Waxanu aha mid ka mid ah haqooq ugu muhiimsan ay leedahay kuwa soo galna. Haddii aad iska ma fahanto afka norweeji qaab filan, waxaad yaab u qaadi karaa tilmaamed. Mararka sharciga tilmaamed, oo ay booriyay 2022, hay'ado bulshada ayaa xuquuq u leedahay in ay isticmaalaan tilmaamed markaa ay baahan tahay xoog lagula sii wado xuquuq dhamaan iyo caafimaad la yaab leh.
Waxo muhiim ah:
- Ha baarinin kumaal weyn haddii aad iska ma fahanto hadii ay jiraan.
- Caruur ma ahan tilmaamed – waxaan labda sharciga tilmaamed.
- Ka dhib in aad isticmaasho qofo qofo ama carabada qaas hadii ay jiraan.
- Tilmaamed wuxuu ahaa caawin aad fahanto, maadama iyada ama go'aainta qaas.
Talooyinka habmaariyey: yaab u qaadi tilmaamed oo ay jiraan kunaan qoraal kumaal weyn, iyo ku baaq sidee af ay rabtid.
Xuquuq aad siiso halkaag iyo hoggii dukumaenti
Waxaad xuquuq u leedahay in aad sidiso xaalada ka qaybta kaa. Waxaad qabin karaa:
- sheegid waxay tahay xaalada qoysista
- muujinta waxa aad hadda samayso in aad xakiso arrin
- hoggiin sheek, iskuul, noolide ama yare ah
- raarista faham lumiyey
Sheeg si caqliba ah oo u yar. Maad qabin sheeg weyn oo caynta « waxinka ah innaga roon » ama « dhan waa beele ». Sidii hal bay sida dhismee, xog haddii jiraan.
Xuquuq dukumaenti iyo qoraal
Waxay wajaha aad nadiiftaaid arrintaas:
- qabin codbinta iyo go'aami
- qor timada kumaal weyn iyo magac la'aanka
- yaab u qaadi go'aami qoraal iyo sibaab
- qor tallaabo gaaban marba kumaal weyn: maxaa la tirtirtay, maxaa la iskaafnay
- qabin dukumaenta iskuul, dugsiga, sheek iyo noolide
Waxani maahan arrin muran lama fiiqo, laakiin hawlo caadi ah oo aad leenu tahay dheefto.
Ilmahu leeyahay haqooq iska indho
Ilmahu maaha qodob dhexe oo qof kaleed – wuxuu leeyahay haqooq iska indho. Caruur qaas oo leh caqli in uu go'aami, wuxuu xuquuq u leeya in lagu maqlo (sharciga xasan-ogyo § 1-4), iyo wuxuu kwaa xasan-gyo oo aan ogaan waliyada. Caruur qaas oo waafin 15 jir, wuxuu xuquuq iska indho oo ay tahay qaas (§ 12-3).
Haddii caruur ay sheeko xasan-gyo oo ay waliyada ma jiraan, maadama iyada ma aha « hay'ad ay caruur ka wajaha waliyada ». Ujeedada ayaa tahay fahanka sida caruur uu arkay xaalada. Sharciga wuxuu sidoo kale amr xasan-gyo ay sii wada qanka sida caruur uu hadal iyo dhaqan. Aragtida xal iyo xuquuq norweeji waad ka akhrisan kartaa shaanta « halkaa joog maadelay ama si joog » (/so/articles/halkaa-joog-maadelay-ama-si-joog).
Markaad leedahay khasab oo kasto
Waxanu ahaad lama maarmaan in aad fahanto. Haddii xasan-ogyo ay keento arrintaas kuu xasan-ogyo iyo caafimaad magaacdoon – tusaale ahaan haddii ay jiraan oohinta caasimada ama akht gooni – waxaad xuquuq u leedahay khasab oo kasto. Lacagin xuquuqu haa jiraan bahaal ah, iyo magaacdoon wuxuu u magacaabi khasab haddii aadkhan doorato iska mid.
Xuquuq muran: shareeciyaha iyo mahkamadda
Haddii aad adkaan qabto go'aami xasan-ogyo, waxaad muran u qaadin. Go'aami caasiyad xog iyo go'aami kalena kala duwan iyo xasan-ogyo ayaa lagu muran u qaadi shareeciyaha, sida caadi ah illaa saddex maalmood ka dib markaad aqabtay sheek go'aami. Go'aami caasimada wuxuu go'aan saaraan magaacdoon, iyo hadii ka dib wuxuu u qaadi karaa mahkamadda oo dabaql buufi. Isticmaal xuquuq muran hadii ay jiraan wax khaldan – laakiin qab ku xor xog iyo timada.
Waxay macneydu « caasimada ugu fiican »
Norweeji wuxuu ku salaysan waxa ugu muhiimsan haddii ay jiraan dhamaadka: waxaa ugu fiican caasimada xog amni, caafimaad, sida ay kordhaato iyo wacdista (sharciga xasan-ogyo § 1-3). Caasimada ugu fiican maad ahayd iska mid walaydka rabtidaan. Laakiin waxani maahan waliyada maad ahayd kala yaraan: qoysika, isku taag, hadal, dhaqan iyo diinta waxay ahayd qaybta caasimada ugu fiican, markay baa amaan caasimada.
Waxa aad xaasuusan kartaa
- Waxaad xuquuq u leedahay muujinta, aad kugu hadal iyo aad iska warcelis hore go'aami.
- Waxaad xuquuq u leedahay tilmaamed – caruur ma ahan tilmaamed.
- Waxaad xuquuq u leedahay khasab oo kasto hadii arrintaas ay toosiga magaacdoon.
- Ilmahu leeyahay haqooq iska indho, iyo « caasimada ugu fiican » ayaa ahaad xeer buluug.
Cabsiga iyo fahanta lumiyey ayaa sida caadi ah dhimaan arrimaha – iska akhriso « sidee ay badan tahay dad soo galna ay cabsan xasan-gyo » (/so/articles/sidee-badan-tahay-dad-soo-galna-ay-cabsan-xasan-gyo) iyo hel faham buufi oo sheekada « waxa xasan-gyo ayaa sameeya » (/so/articles/waxa-xasan-gyo-ayaa-sameeya).
Maqaladdii dambe aad heesho tallaabo tallaabo oo la qab-qabtay: waxa aad samaysay hadii xasan-ogyo ay qorto, telefoono ama kuu yeedhdo kumaal weyn.
*Maqaladdani ayaa xog, maadama ay ahaad law qaas. Haddii ay jiraan gabay weyn ama xoog waxaad yaab u qaadi karaa caawin law oo qof. *
