ምስጢራዊነት ኣብ ኖርወይ ማለት ናይ ውልቀ ህይወት መሰል ኣለካ ማለት እዩ፣ ከምኡ’ውን ምስ ኣኻ ዝተኣሳሰር ሓበሬታ ክትቆጻጸር መሰል ኣለካ ማለት እዩ። እዚ መሰል መንግስቲ ሓበሬታ ምስ ዚሰርሕ እውን፣ ከምኡ’ውን ብውልቀ ትካላት፣ ቤት ትምህርቲ፣ ባንክ፣ ኣፕ ወይ ማሕበራዊ መራኸቢ ምስ ዚሰርሑ እውን ይሰርሕ። ኣብ ዲጂታላዊ ማሕበር፣ ብዙሕ ክፋል መዓልታዊ ህይወት ኣብ መዝገባት፣ ሎግታትን ኣሰራትን ይነብር። ስለዚ ምስጢራዊነት ሕጋዊ ቃል ጥራይ ኣይኮነን፣ እንታይ ከም ዚግበረካ ዚገልጽ ግብራዊ መደብ እዩ።
ውልቃዊ ሓበሬታ እንታይ እዩ?
ውልቃዊ ሓበሬታ ማለት ብቐጥታ ወይ ብተዘዋዋሪ ምስኣኻ ክትኣሳሰር ዝኽእል ሓበሬታ እዩ። ስም፣ ኣድራሻ፣ ቁጽሪ ተሌፎን፣ ኢመይል፣ ናይ መንነት ቁጽሪ፣ IP ኣድራሻ፣ ስእሊ፣ ድምጺ፣ ታሪኽ ዕድጊ፣ ውሂብ ቦታ፣ ሎግ መእተዊ፣ ወይ ኣብ መተግበሪ ከመይ ከም ትጥቀም ዘርኢ ስርዓት ክኸውን ይኽእል። ገምጋማት፣ ፕሮፋይላትን ምኽርታትን እውን እንተ ደኣ ናባኻ ዘርእዩ እንተ ኾይኖም ውልቃዊ ሓበሬታ ክኾኑ ይኽእሉ።
ገለ ሓበሬታ ደቂቕ ሓለዋ ኣለዎ። ሓበሬታ ጥዕና፣ ጄኔቲክ ውሂብ፣ ሃይማኖታዊ እምነት፣ ፖለቲካዊ ኣረኣእያ፣ ኣባልነት ማሕበር ሰራሕተኛታት፣ ጾታዊ ዝንባሌ እና ብስርዓተ ሰብነት ንመለለይ ዚጥቀሙ መለለያታት ብፍሉይ ይሕለዉ ዘለዎም ምድባት እዮም። እዚ ዓይነት ሓበሬታ ብዘይ ደረት ኣይስራሕን። ርጉጽ ሕጋዊ መሰረት፣ ዝተገለጸ ዕላማን እቲ ምስራሕ ኣድላዪ ምዃኑ ዘርኢ ግምገማን ክህሉ ኣለዎ።
ኣብ ኖርወይ ዘለዉ ሕግታት
መሰል ናይ ውልቀ ህይወት ኣብ ኣንቀጽ 8 ናይ ኣውሮጳዊ ስምምዕ መሰላት ሰብኣዊነት እና ኣብ ኣንቀጽ 102 ናይ ሕገ መንግስቲ ኖርወይ ይርከብ። ብግብሪ ማለት ካብ ዘይኣድላዊ ኢንተርቨንሽን ርሒቕካ ክትነብር፣ ክትሓስብ፣ ክትኣምን፣ ክትዛረብን ክትመርጽን ዘኽእል ውልቃዊ ቦታ ኣለካ ማለት እዩ። መንግስቲ ዝተመሰረተ ሕጋዊ መሰረት፣ ተቐባልነት ዘለዎ ዕላማን ተመጣጣኒ ምኽንያትን እንተ ኣለዉ ጥራይ እዩ ክትርጉም ዚኽእል።
ናይ 2018 ሕጊ ውልቃዊ ሓበሬታ እቲ GDPR ኣብ ኖርወይ ይተግብር። እዚ ሕጊ ትካል፣ ማዕርከብ ምምሕዳር፣ ቤት ትምህርቲ፣ ኣስራሒ፣ ኣፕ ወይ ዌብሳይት ውልቃዊ ሓበሬታ ምስ ዚሰርሕ ይሰርሕ። Datatilsynet ይቆጻጸርን መምርሒ ይህብን። ስለዚ ንዓኻ ንጹር መሰላት ኣለዉ፣ እነዚ ብግብሪ ክትጥቀመሎም ትኽእል።
ውልቃዊ ሓበሬታ ኣብ ህዝባዊ መዝገባት
ብዙሕ ሰብ “ህዝባዊ መዝገብ” ማለት ኩሉ ነገር ብነጻ ንኹሉ ክፉት ማለት እዩ ይብል። እዚ ግን ከምኡ ኣይኮነን። ህዝባዊ መዝገባት ውልቃዊ ሓበሬታ ክህልዎም ይኽእል፣ ግን መዳረሲኦም ብዙሕ ግዜ በደረጃታት ይከፈል። ገለ ሓበሬታ ክፉት እዩ፣ ገለ ሓበሬታ ድማ የትእዛዝ ዘለዎ ምኽንያት ይሓትት፣ ገለ ድማ ሚስጥራዊ ወይ ብፍላይ ዝተሓለወ እዩ።
ዝበለጸ ኣብነት እቲ Folkeregisteret እዩ፣ ማለት ናይ ህዝቢ መዝገብ ኖርወይ። በመሰረት ናይ ታክስ ቤት ጽሕፈት ኖርወይ፣ እዚ ንዘሎ ብዝኾነ ሰብ ናይ ሕብረት መለለዪ ቁጽሪ ወይ D-number ዝተሰጠዎም ኩሎም ሰባት ዝሓዘ ህዝባዊ መዝገብ እዩ። እቲ መዝገብ ስም፣ ኣድራሻታት፣ ዕለተ ልደት፣ ቦታ ልደት፣ ዜግነት፣ ኩነታት ሓዳር፣ ሓበሬታ ስድራቤትን ኩነታትን ክሓዝ ይኽእል። ግን እዚ ማለት ኩሉ ሰብ ኩሉ ነገር ብቐሊሉ ክወስድ ይኽእል ማለት ኣይኮነን። ናይ መንነት ቁጽሪ ብምኽንያት ተመስረተ ኣድላይነት ጥራይ ይወሃብ፣ ከምኡ’ውን ዝተሓለዉ ኣድራሻታትን ካልኦት ዝተሸፈኑ ሓበሬታታትን ተወሳኺ ሓለዋ ኣለዎም።
D-number ብፍላይ ንኖርወይ ቀጻሊ ዘይነብሩ ሰባት ኣገዳሲ እዩ። ሓንቲ ግዜ ንውሓት ግዜ ንዘይንቁሑ ክኸውን ይኽእል፣ ግን ስለ ዘይንቁሑ ጥራይ ኣይትስረዝን። እቲ መልእኽቲ ሓደ እዩ: ናይ መንነት ሓበሬታ ንህዝባዊ ምምሕዳር ይጠቅም፣ ግን ውልቃዊ ሓበሬታ ስለዝኾነ ጥንቃቐ ይሓትት።
ህዝባዊ ምዃን እንታይ ኣይማለትን?
እቲ ኣገዳሲ መርህ እዚ እዩ: ሓበሬታ ኣብ ህዝባዊ መዝገብ ስለ ዘሎ ብቐጥታ ንኹሉ ንዝደለየ ጥቕሚ ክውዕል ይኽእል ማለት ኣይኮነን። ሕግታት ምስጢራዊነት ሁልጊዜ ይሓቱ: ዕላማው ሕጋዊ ድዩ? ምጥቃም ኣድላዪ ድዩ? ምስራሕ ተመጣጣኒ ድዩ? ሓበሬታ ኣብ ሓደ ሕጋዊ ኩነታት ክፉት ክኸውን ይኽእል፣ ግን ኣብ ካልእ ኩነታት ምእካብ፣ ምኽዛን ወይ ምውህዳድ ዘይግቡእ ክኸውን ይኽእል።
ንኣነኣሽቱ ዝርዝራት እውን ምስ ተዋሃዱ ምስጢራዊ ክኾኑ ይኽእሉ። ኣድራሻ ብዙሕ ግዜ ብሕይወት ኣይጎድእን፣ ግን ንመከራ እንተ ተጠቒሙ ክሃስን ይኽእል። ስም ዝተለመደ ክመስል ይኽእል፣ ግን ምስ ሓበሬታ ጥዕና፣ ፍርዲ፣ ገንዘብ ወይ ስድራቤታዊ ርክብ እንተ ተኣሳሲሩ ብዙሕ ነገር ክገልጽ ይኽእል። ስለዚ “ኣብ ኢንተርነት ኣሎ” ዝብል ምኽንያት ድኹም እዩ። እቲ ኣገዳሲ ዘሎ ሓበሬታ ስለምንታይ ኣሎ፣ መን ይርከቦ፣ እንታይ ንምጥቃም እዩ ዚግበር።
እንታይ ክትሓትት ትኽእል?
ሓበሬታ ኣብ ዓንተኻ ዚሰርሕ ትካል ክትርኢ ትኽእል። እንተ ዝተሳሕተ ነገር ኣሎ እንተ ኾይኑ ክትኣርም ትኽእል። ኣብ ገለ ኩነታት ስርዝታ ክትሓትት ትኽእል፣ ምሳሌ እቲ ሓበሬታ እንተ ዘይተደለየ ንዕላማው ዕላማ እንተ ዘይደለየ። እውን ገደብ ክትሓትት፣ ኣንጻር ገለ ኣጠቓቕማ ክትእምት፣ ከምኡ’ውን ኩነታት እንተ ተማልአ ምልከት ውሂብ ክትሓትት ትኽእል።
እንታይ ከም ዝተመዝገበ እንተ ዘይትፈልጥ፣ ካብቲ መዝገብ ዘለዎ ትካል ጀምር። ኣብ Skatteetaten ካብ Folkeregisteret ሓበሬታ ክትርኢ ወይ ክትእዝዝ ትኽእል። ኣብ Brønnøysundregistrene ናይ ትካላትን ሓላፍነታትን ሓበሬታ ክትመርምር ትኽእል። ኣብ Kartverket ናይ ንብረት ሓበሬታ ክትርኢ ትኽእል። ዝተሳሕተ ነገር እንተ ርኢኻ፣ ብዙሕ ግዜ ቀዳማይ ምርኻብ ምስ ባለቤት እቲ መዝገብ እዩ።
ብግብሪ ከመይ ትከላኸል
ዝበለጸ ናይ ምስጢራዊነት ሓለዋ ብዙሕ ግዜ ሓደ ዓቢ ስጉምቲ ኣይኮነን፣ እንተ ኾነ ድማ ውጺኢት ብዙሕ ንኣናሽቱ ምርጫታት እዩ። ዝተወሰነ ብትንሹ ውሂብ ኣካፍል፣ ኣድላዪ ፍቓድ ጥራይ ሃብ፣ ስለምንታይ ሓበሬታኻ ከም ዘድሊ ሁልጊዜ ሕተት። ስልክኻ፣ ብራውዘርካን ኣፕታትን አዘምን። ሓያል ምስጢራዊ ቃልን ሁለት ደረጃ ምርግጋጽን ጥቐም። ስክሪንሾትን ሰነዳትን ዘለዎም ስም፣ ኣድራሻ፣ ቁጽሪ ወይ ዕለተ ልደት ክንደይ ከም ዝጠቐመ ተጠንቀቕ።
ንህጻናት፣ ሽማግለታትን ብፍሉይ ዝተሓለዉ ሰባትን ጥንቃቐ ዝበለጸ ኣገዳሲ እዩ። ስእሊ፣ መልእኽቲ ቤት ትምህርቲ፣ ሓበሬታ ለውጢ ኣድራሻ ወይ screenshot ዘይክሕሱ ክመስል ይኽእል፣ ግን እንተ ተዘርጊሑ ፍጹም ዝተፈላለየ ሳዕቤን ክህልዎ ይኽእል። ስለዚ ምስጢራዊነት ኩሉ ነገር ምሕባእ ኣይኮነን፣ እንታይ ከም ዚካፈል፣ ምስ መን፣ እና ብኸመይ ዕላማ ከም ዚጥቀም ቁጽጽር ምሓዝ እዩ።
ብሓጺሩ: ኣብ ኖርወይ ምስጢራዊነት መሰል ሰብ እዩ እና ናይ መዓልታዊ ህይወት ጉዳይ እዩ። ህዝባዊ መዝገባት ኣገዳሲ ስራሕ ኣለዎም፣ ግን ክብሪ፣ ሚስጥርነት፣ ደረት ዕላማን ቁጽጽር ኣብ ውልቃዊ ውሂብካ ኣይወግዱን።
ተወሳኺ መለክዒ ናይ ውልቃዊ ሓበሬታ
ኣብ ተግባር ምስጢራዊነት ማለት ሓበሬታ ኩሉ ግዜ ክትሸፍን ወይ ክትሕብእ ኣይኮነን። እቲ ኣገዳሲ ነገር መን ይርከቦ፣ ንምንታይ እዩ ዚጥቀም፣ እና ክንደይ ግዜ ክይኽዘን ከም ዘለዎ እዩ። ብዙሕ ግዜ ባለቤት እቲ መዝገብ ብቐዳማይ መድረኽ እዩ ክትሓትቶ። እቲ ሓበሬታ ጌጋ እንተ ኾይኑ ክትእርም ትኽእል፣ እንተ ዘየድልየ ድማ ኣብ ገለ ኩነታት ምድምስስ ክትሓትት ትኽእል። እቲ ትካል እንተ ዘይሰምዐካ፣ Datatilsynet ምልክት ምስትውንኻር ይኽእል።
እዚ ዓይነት መሰላት ንሰባት ኣብ ኖርወይ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ፣ ምኽንያቱ ህዝባዊ መዝገባት ሓጋዚ እኳ እንተ ኾኑ፣ ንውልቃዊ ውሂብ ግን ክብሪን ጥንቃቐን ይሓትቱ።
