ናይ ኖርወይ በዓላትን ዕለታት ዝኽርን — ከመይ ከም ዝብዓሉን

ኣብ ኖርወይ ዓሰርተ መዓልትታትን ኩሎም ሰናብትን ብመሰረት ሕጊ ቅዱሳት መዓልትታት ወግዓውያን በዓላት (helligdager) እዮም፦ ሓዲሽ ዓመት፡ ኣርባዕተ መዓልትታት ፋሲካ፡ ዕርገት፡ ክልተ መዓልትታት ጴንጤቆስጤን ክልተ መዓልትታት ልደትን። ብተወሳኺ 1ን 17 ግንቦትን ብ1947 ብዝወጸ ፍሉይ ሕጊ ናይ ዕረፍቲ መዓልትታት እዮም። ብድምር ኣብ ዓመት ኣስታት 12 «ቀያሕቲ መዓልትታት» ይኾኑ፡ ኣብ መብዛሕትኦም ድማ ድኳናት ዕጹዋት ክኾኑ ኣለዎም።

«ቀይሕ መዓልቲ»ን «በዓል»ን እንታይ ማለት እዩ?

«ቀይሕ መዓልቲ» (rød dag) ኣብ ካላንደር ብቐይሕ ሕብሪ ንዝተሓትሙ መዓልትታት ዝውቱር ቃል እዩ። መብዛሕትኦም ሰራሕተኛታት ሽዑ ከም ሰንበት ብክፍሊት ናይ ዕረፍቲ መሰል ኣለዎም። ብሕጊ መዳይ ክልተ ሕግታት እዮም ዝመርሕዎ፦

• ሕጊ ቅዱሳት መዓልትታት (ሕጊ 24 ለካቲት 1995 ቍ. 12) ኣብ ዓንቀጽ 2 በዓላት ይዝርዝር፦ ኩሎም ሰናብት፡ ሓዲሽ ዓመት፡ ጸሎተ ሓሙስ፡ ዓርቢ ስቕለት፡ ቀዳማይን ካልኣይን መዓልቲ ፋሲካ፡ ዕርገት፡ ቀዳማይን ካልኣይን መዓልቲ ጴንጤቆስጤ፡ ከምኡ’ውን ቀዳማይን ካልኣይን መዓልቲ ልደት።
• 1ን 17 ግንቦትን ኣብዚ ኣይተጠቕሱን። ብ1ን 17 ግንቦትን ከም መዓልትታት በዓል ብዝምልከት ብ1947 ብዝወጸ ፍሉይ ሕጊ ናይ ዕረፍቲ መዓልትታት ኮይኖም።

ክንደይ ተወሳኺ ናይ ዕረፍቲ መዓልትታት ብሓቂ ከም እትረክብ ካብ ዓመት ናብ ዓመት ይፈላለ፡ ምኽንያቱ ገለ ካብኣቶም ኣብ ሰንበት ስለ ዝወድቁ። ንኣብነት ኣብ 2026 ቀዳማይ መዓልቲ ፋሲካ፡ 17 ግንቦትን ቀዳማይ መዓልቲ ጴንጤቆስጤን ኩሎም ኣብ ሰናብት ይወድቁ፡ ስለዚ ካብቲ እዞም መዓልትታት ኣብ ማእከል ሰሙን ዝወድቁሉ ዓመት ንላዕሊ ውሑዳት «ተወሰኽቲ» ናይ ዕረፍቲ መዓልትታት ይኾኑ።

ቀያሕቲ መዓልትታት ኣብ 2026

እዞም ተንቀሳቐስትን ቀዋምን በዓላት ከምቲ ኣብ 2026 ዝወድቁ እዮም፦

ዕለታት ፋሲካን ጴንጤቆስጤን ብመሰረት ምንቅስቓስ ወርሒ ስለ ዝሕሰቡ ዓመት ዓመት ይቕይሩ። ልደት፡ ሓዲሽ ዓመትን መዓልትታት ግንቦትን ግን ኩሉ ግዜ ኣብ ሓደ ዕለት እዮም ዝወድቁ።

ሃይማኖታውያን በዓላት፦ ልደት፡ ፋሲካ፡ ጴንጤቆስጤ

መብዛሕትኦም በዓላት ኖርወይ ክርስትያናዊ ድሕረ-ባይታ ኣለዎም፡ ሎሚ ግን ብዙሓት ብዘይ ሃይማኖታዊ ትሕዝቶ የብዕልዎም።

• ልደት፦ ቀዳማይ መዓልቲ ልደት (25 ታሕሳስ)ን ካልኣይ መዓልቲ (26 ታሕሳስ)ን ቀያሕቲ መዓልትታት እዮም። እታ ዋዜማ ልደት ባዕላ፡ 24 ታሕሳስ፡ ብመሰረት ሕጊ በዓል ኣይኮነትን፡ ግን መብዛሕትኦም ሰባት ዕረፍቲ ወይ ሓጺር መዓልቲ ኣለዎም። ልደት ምስ ስድራቤት፡ ብህያባት፡ ብናይ በዓል ምግቢ (ribbe፡ pinnekjøtt ወይ lutefisk)ን መብዛሕትኡ ግዜ ብኣገልግሎት ቤተ-ክርስትያንን ይብዓል።
• ፋሲካ፦ ጸሎተ ሓሙስ፡ ዓርቢ ስቕለት፡ ቀዳማይን ካልኣይን መዓልቲ ፋሲካ ኩሎም ቀያሕቲ እዮም። ብዙሓት ናብ ጎጆ (hytte) ይኸዱ፡ ይንሸራተቱ፡ ናይ ገበን መጻሕፍቲ የንብቡ። ምስቲ ቅድሚኡ ዘሎ ቀዳመ-ሰንበት ተደሚሩ ነዊሕ ዕረፍቲ ይኸውን።
• ጴንጤቆስጤ፦ ቀዳማይን ካልኣይን መዓልቲ፡ ድሕሪ ፋሲካ ሸውዓተ ሰሙን፡ ኣብ ክርስትያናዊ እምነት ንመንፈስ ቅዱስ ይዝክሩ። ሎሚ መብዛሕትኡ ናይ ጽድያ ዕረፍቲ እዩ።
• ዕርገት፦ ድሕሪ ፋሲካ 40 መዓልቲ ዝኾነ ሓሙስ፡ ኣብ ክርስትያናዊ እምነት ናይ የሱስ ናብ ሰማይ ምዕራግ ዝዝክር። ብዙሓት ነቲ ዝስዕብ ዓርቢ ዕረፍቲ ወሲዶም ነዊሕ ቀዳመ-ሰንበት ይረኽቡ።

ንሓደስቲ ነበርቲ ኣገዳሲ ነጥቢ፦ እዞም መዓልትታት ክርስትያናዊ መበቆል እኳ እንተለዎም፡ ኖርወይ ሎሚ ብዙሕነታዊ ሕብረተሰብ እያ። ኣብዞም መዓልትታት ዕረፍቲ ምእንቲ ክትረክብ ናይ ሃይማኖት ነገር ክትኣምን ወይ ክትሳተፍ ኣየድልየካን — ንኩሎም ሰራሕተኛታት ብዘይ ግድ እምነቶም ናይ ዕረፍቲ መዓልትታት እዮም። እዞም ባህልታት ምስ ታሪኽ እታ ሃገር ብኸመይ ከም ዝተኣሳሰሩ ንምርዳእ፡ ኣብ ታሪኽ ኖርወይ ዝያዳ ኣንብብ።

ሃገራውያንን ዓለማውያንን መዓልትታት፦ ሓዲሽ ዓመት፡ 1ን 17 ግንቦትን

ገለ ቀያሕቲ መዓልትታት ብዛዕባ ሃይማኖት ዘይኮነ፡ ብዛዕባ ሃገርን ናይ ስራሕ ህይወትን እዮም።

• ሓዲሽ ዓመት (1 ጥሪ) ናይ ሓዲሽ ዓመት ጅማሮ የመልክት። ብመሰረት ሕጊ በዓል እዩ፡ ግን ኣከባብርኡ ዓለማዊ እዩ።
• 1 ግንቦት — መዓልቲ ሸቃሎ። ናይ ሸቃሎ ምንቅስቓስ ዓለምለኻዊ መዓልቲ፡ ብሰልፍታት፡ ዘረባታትን ባንዴራታትን። ኣብ ኖርወይ ብ1947 መዓልቲ ዕረፍቲ ኮይኑ።
• 17 ግንቦት — መዓልቲ ቅዋም። ሃገራዊ መዓልቲ ኖርወይ፡ ንቅዋም 1814 ንምዝካር። ብናይ ቆልዑ ሰልፍታት፡ ብሃገራዊ ክዳን (bunad)፡ ብናይ ነፋሕቲ ሙዚቃ ጉጅለታት፡ ኣይስ-ክሪምን ቋሊማን ይብዓል — ብዘይ ወታደራዊ ሰልፊ። 17 ግንቦት ምናልባት ንሓደስቲ ነበርቲ ዝያዳ ዘገርም መዓልቲ እዩ፦ ኣዝዩ ኣሳታፊ እዩ፡ ካብ ኩሉ ድሕረ-ባይታ ዝመጹ ቆልዑ ኣብ ሰልፊ ይኸዱ። ቅዋም ሎሚ እንታይ ማለት ምዃኑ ንምርዳእ፡ ኣብ ኖርወይ ዲሞክራሲ ብኸመይ ይሰርሕ ርአ።

ቀያሕቲ መዓልትታት ዘይኮኑ ዕለታት ዝኽሪ

ኩሉ ኣገዳሲ መዓልቲ ካላንደር ናይ ዕረፍቲ ኣይኮነን። ገሊኦም መዓልትታት ባንዴራ ወይ ብዘይ ዕረፍቲ ዕለታት ዝኽሪ እዮም፦

• ሰንበተ ዘንባባ (ቅድሚ ፋሲካ ዘሎ ሰንበት) ሰንበት ስለ ዝኾነ ጥራይ ቀይሕ እዩ፡ ከም በይኑ በዓል ኣይኮነን።
• መዓልቲ ህዝቢ ሳሚ፡ 6 ለካቲት፡ ካብ 2003 ጀሚሩ ወግዓዊ መዓልቲ ባንዴራ እዩ፡ ግን ካብ ስራሕ ወይ ቤት-ትምህርቲ ዕረፍቲ ኣይህብን።
• ዋዜማ ልደት (24 ታሕ)ን ዋዜማ ሓዲሽ ዓመት (31 ታሕ)ን በዓላት ኣይኮኑን። ድኳናት ክኽፈቱ ይኽእሉ፡ ግን ኣብ ዋዜማ ልደት ሰዓት 16 ክዕጸዉ ኣለዎም።

ብተወሳኺ ኖርወይ ኣብ ዓመት ብዙሓት ወግዓውያን መዓልትታት ባንዴራ ኣለዋ — ከም ናይ ንጉስን ንግስትን ልደት መዓልትታትን መዓልቲ ናጽነት 8 ግንቦትን — ኣብኡ ህዝባውያን ትካላት ባንዴራ የልዕላ ግን መብዛሕትኦም ሰባት ከም ልሙድ ይሰርሑ። ስለዚ መዓልቲ ባንዴራን ቀይሕ መዓልትን ሓደ ኣይኮኑን።

ድኳናት መዓስ ዕጹዋት እዮም? ሕጊ ሰላም በዓላት ብግብሪ

እቲ ኣብ ዓንቀጽ 5 ናይ ሕጊ ቅዱሳት መዓልትታት ዘሎ ቀንዲ ሕጊ ንጹር እዩ፦ ኣብ በዓላት ንሸማቶ ኣቕሓ ዝሸጡ ቀዋምያን ድኳናት ዕጹዋት ክኾኑ ኣለዎም። እዚ ኣብ ልሙዳት ሰናብት እውን ይምልከት። ግን ግብራውያን ፍሉያት ኩነታት ኣለዉ፦

ገለ ፍሉያት ሕግታት እውን ይምልከቱ፦

• ኣብ ዋዜማ ልደት፡ ዋዜማ ፋሲካን ዋዜማ ጴንጤቆስጤን ልሙዳት ድኳናት ካብ ሰዓት 16 ኣይሓልፍን ክዕጸዉ ኣለዎም።
• ኣብ ቅድሚ ልደት ዘለዋ ናይ መወዳእታ ሰለስተ ሰናብት ድኳናት ኣብ መንጎ ሰዓት 14ን 20ን ክኽፈቱ ይኽእሉ።

ስለዚ ቅድሚ ቀይሕ መዓልቲ ዕድጊትካ መድብ። ሓንቲ ንእሽቶ «Brustad-bua»፡ መሸጢ ነዳዲ ወይ ድኳን ኣብ ቱሪዝም ከባቢ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብታ ዕለት እንተ ደሊኻ እንኮ ኣማራጺ እዩ። ኣብታ ሃገር ሓዲሽ እንተ ኾንካ፡ ዝያዳ ግብራዊ ምኽሪ ኣብ ቀዳማይ ሰሙንካ ኣብ ኖርወይ ትረክብ።

ብሓጺሩ

በዓላት ናይ ክርስትያናዊ ውርሻ (ልደት፡ ፋሲካ፡ ጴንጤቆስጤ፡ ዕርገት)ን ናይ ዓለማዊ ሃገራዊ መዓልትታት (ሓዲሽ ዓመት፡ 1ን 17 ግንቦትን)ን ሕውስዋስ እዮም። ኣብ ኩሎም ማለት ብተኣማንነት ዕረፍቲ ኣለካ፡ ዓበይቲ ድኳናት ድማ ዕጹዋት እዮም — ስለዚ ቅድሚ ሓደ መዓልቲ ምዕዳግ ይጠቅም።

ንስድራ፣ ስራሕን ውጥንን ተግባራዊ ሓበሬታ

ንስድራቤታት ቀያሕቲ መዓልታት ብዙሕ ግዜ ካብ ቀሊል ዕረፍቲ ይበልጡ። መዋእለ ህጻናት፣ ቤት ትምህርቲ፣ SFO፣ ቤት ሕክምና fastlege እና ብዙሓት ህዝባዊ ቤት ጽሕፈታት ኣብ እዋን በዓላት ክዕጸዉ ወይ ሓጺር ሰዓት ክሰርሑ ይኽእሉ። ኣብ ስራሕ ፍቓድ፣ avspasering እና ተራ ስራሕ ቅድሚ ግዜ ምውሳን ልሙድ እዩ፣ ብፍላይ ኣብ ግዜ ልደት፣ ፋሲካን መዓልታት ግንቦትን። ብዙሓት ስደተኛታት ኖርወይ ብዙሓት ክርስትያናዊ ዕረፍቲ ስለ ዘለዋ ይገርሞም፣ ምኽንያቱ ማሕበረሰብ ብሃይማኖት ዝተፈላለየ እዩ። መልሱ ታሪኻዊ እዩ፦ ቀለንደር ኣብ ክርስትያናዊ ባህሊ፣ መሰላት ሰራሕተኛታትን ሃገራዊ ዝኽርታትን ተመርኲሱ ኣሎ። ንፈተና ቀያሕ መዓልቲ፣ መዓልቲ ባንዴራ፣ ተራ መዓልቲ ዝኽሪ እና ብቐጥታ ዕረፍቲ ዘይህብ ሃይማኖታዊ በዓል ምፍላይ ጠቓሚ እዩ።