ንጉስን ንግስነትን ኣብ ኖርወይ

ንጉስን ንግስነትን ኣብ ኖርወይ

ኖርወይ ዲሞክራሲ እና ሕገ-መንግስታዊ ንግስነት እያ። እዚ ማለት ሃገር ንጉስ ከም ርእሰ መንግስቲ ኣለዋ፣ ግን ፖለቲካዊ ስልጣን ናይ ህዝቢ፣ Storting እና መንግስቲ እዩ። ንፈተና samfunnskunnskap እዚ ፍልልይ ምርዳእ ኣገዳሲ እዩ፡ ንጉስ ፕሬዚደንት ኣይኮነን፣ ፖለቲካ ብሓደ ኣይመርሕን። ንሱ ንሃገር ይውክል፣ ሕገ-መንግስቲ ይኽተል፣ ብስም ሃገር ድማ መደበኛ ስራሕቲ ይፍጽም።

ብተግባር ኖርወይ ፓርላማዊ ዲሞክራሲ እያ። መረጽቲ ተወከልቲ ናብ Storting ይመርጹ። Storting ሕግታት የጽድቕ፣ ባጀት ሃገር ይውስን፣ መንግስቲ ድማ ይቆጻጸር። መንግስቲ ዕለታዊ ፖለቲካ ይመርሕ እና እምነት Storting ክህልዎ ኣለዎ። ፍርድቤታት ብሕጊ መሰረት ይፈርዱ። እዚ ምክፍፋል ስልጣን መሰረት ዲሞክራሲ ኖርወይ እዩ። ተራ ንጉስ ኣብዚ ስርዓት ውሽጢ ክርዳእ ኣለዎ።

ሕገ-መንግስታዊ ንግስነት እንታይ ማለት እዩ?

ሕገ-መንግስታዊ ንግስነት ስልጣን ንጉስ ብሕገ-መንግስቲ እና ብዲሞክራስያዊ ሕግታት ዝተወሰነ ስርዓት እዩ። ኣብ ኖርወይ ሕገ-መንግስቲ ብመደበኛ ኣበሃህላ ፈጻሚ ስልጣን ኣብ ንጉስ እዩ ይብል፣ ግን ሎሚ ብተግባር እዚ ንጉስ ኣብ statsråd፣ ማለት ንጉስ ምስ መንግስቲ እዩ። ሚኒስተራት ፖለቲካዊ ሓላፍነት ይስከሙ። ውሳነ ንጉሳዊ ብዙሕ ግዜ ኣብ statsråd ክተሓዝ እና ብሚኒስተር ክፍረም ኣለዎ።

ስለዚ ንጉስ “ይነግስ፣ ግን ኣይመርሕን” ይበሃል። ኣብ ስነ-ስርዓት ይሳተፍ፣ መደበኛ ውሳነታት ይፍርም፣ ምልክት ሓድነት ድማ እዩ። ግን ፖለቲካ ፓርቲታት ብተመረጹ ኣካላት ይውሰን። መንግስቲ ፖሊሲ እንተቐሪቡ፣ ሓላፍነት ናይ መንግስቲን ፓርቲታት Stortingን እዩ፣ ናይ ንጉስ ኣይኮነን።

ንጉስ Harald እና ስርዓት ውርሻ

ንጉስ ኖርወይ Harald V እዩ። 17 ጥሪ 1991 ድሕሪ ሞት ንጉስ Olav V ንጉስ ኮነ። ንግስቲ Sonja ንግስቲ ኖርወይ እያ። ክሮንፕሪንስ Haakon ወራሲ ዙፋን እዩ። ኣብ ኖርወይ ዙፋን ብሕገ-መንግስቲ ይወርስ። ድሕሪ ለውጢ ሕገ-መንግስቲ፣ ኣንስትን ሰብኡትን ኣብ ዝምልከቶ ሕጊ ማዕረ መሰል ውርሻ ኣለዎም፣ ስለዚ ቀዳማይ ውሉድ ብዘይ ፆታ ዙፋን ክወርስ ይኽእል።

ንጉስ ናይ evangelisk-luthersk ሃይማኖት ክኸውን ኣለዎ። እዚ ታሪኻዊ ክፋል ሕገ-መንግስቲ እዩ። ብተመሳሳሊ ግዜ ኣብ ኖርወይ ናጽነት ሃይማኖት ኣሎ፣ መንግስቲ ድማ ኣብ ዲሞክራሲ፣ መሰላት ሰብን ሕጋዊ መንግስትን ይተክል። ንፈተና ኩሉ ዝርዝር ውርሻ ምሕፋዝ ኣየድልን። ኖርወይ ንጉስ ብምርጫ ከም ዘይትመርጽ፣ ፖለቲካዊ ስልጣን ግን ካብ ምርጫ ከም ዝመጽእ ክትፈልጥ ኣለካ።

Statsråd ኣብ ቤተ መንግስቲ

ኣገዳሲ መደበኛ ስራሕ statsråd እዩ። Statsråd ርክብ ንጉስን መንግስትን እዩ። ብዙሕ ግዜ ኣብ ቤተ መንግስቲ ዓርቢ ሰዓት 11:00 ይካየድ። ኣብኡ ብሕገ-መንግስቲ ወይ ብሕጊ ንጉስ ኣብ statsråd ክውስኖም ዘለዎ ጉዳያት ይተሓዙ። ምሳሌታት ምጽዳቕ ሕጊ፣ ምምዛዝ፣ ደንብታትን ካልኦት መደበኛ ውሳነታትን ክኾኑ ይኽእሉ።

ንጉስ ጉዳይ ኣብ statsråd ምስ ኣጽደቐ፣ ውሳነ ይፍጸም። ግን ንጉስ ብግሉ ፖሊሲ መሪጹ ማለት ኣይኮነን። ጉዳይ ብመንግስቲ ተዳልዩ፣ ሚኒስተራት ድማ ሓላፍነት ይስከሙ። ንጉስ እንተሓመመ ወይ እንተተጓዕዘ፣ ክሮንፕሪንስ ከም regent ክሰርሕ ይኽእል። ስርዓቱ ቀጻልነት የረጋግጽ።

ምኽፋት Storting

ኩሉ ዓመት ኣብ ሓጋይ ንጉስ Storting ብመደበኛ ይኸፍት። እዚ ካብ ሕገ-መንግስቲ ዝመጸ ክቡር ስነ-ስርዓት እዩ። ንጉስ trontalen ይንብብ፣ ግን እቲ መደረ መደብ መንግስቲ ንዝመጽእ ዓመት እዩ። ድሕሪኡ ኣባል መንግስቲ ብዛዕባ ኩነታት ሃገር ጸብጻብ ይንብብ። Storting ብኋላ ነቲ መደረ ይዛተ።

እዚ ፍልልይ ምልክትን ፖለቲካዊ ሓላፍነትን ጽቡቕ የርኢ። ንጉስ መደረ ይንብብ፣ ግን ትሕዝቶ ናይ መንግስቲ እዩ። ተማሃሮ ኣብ ፈተና ብዙሕ ግዜ ይደባለቑ። ትኽክለኛ ምርዳእ፡ ንጉስ ሕገ-መንግስታዊን ስነ-ስርዓታዊን ተራ ይፍጽም፣ መንግስቲ ፖለቲካዊ ሓላፍነት ይስከም።

ለውጢ መንግስቲ

ለውጢ መንግስቲ ሓደ መንግስቲ ምስ ወረደ እና ሓድሽ መንግስቲ ምስ ተመዘዘ ይኸውን። ብመደበኛ እቲ ምምዛዝ ብንጉስ ኣብ statsråd ይፍጸም። ብተግባር ግን ኣብ ፓርላማዊ ስርዓት ይተክል፡ ሓድሽ መንግስቲ ኣብ Storting ደገፍ ክረክብ ወይ ብዝበዝሐ ተቓውሞ ክይህሉ ኣለዎ። ስለዚ ንጉስ ብግሉ ኣይመርጽን። ንሱ ኩነታት ፓርላማ እና ምኽሪ ዝወጽእ ቀዳማይ ሚኒስተርን ፖለቲካዊ መራሕትን ይኽተል።

ኖርወይ ብዘይ መንግስቲ ክትተርፍ የብላን። ናይ ቀደም መንግስቲ ክሳብ ሓድሽ ዝመጽእ ከም ግዝያዊ መንግስቲ ይቕጽል። እዚ ሃገር ኩሉ ግዜ ክትሰርሕ ስለ ዘለዋ ተግባራዊ እዩ። ንፈተና፡ ንጉስ ኣብ ለውጢ መንግስቲ መደበኛ ተራ ኣለዎ፣ ግን ውጽኢት ምርጫ፣ ፓርቲታትን እምነት Stortingን መን ክመርሕ ከም ዝኽእል ይውስኑ።

ንጉስ ከም ምልክት ሓድነት

ንጉስ ካብ ሕጋዊ ስርዓት ወጻኢ ኣገዳሲ ተራ ኣለዎ። ንኖርወይ ኣብ መንግስታዊ በጻሕቲ ይውክል፣ ወጻኢ ኣምባሳደራት ይቕበል፣ ሽልማታት ይህብ፣ ኣብ ሃገራዊ ምዝካራት ይሳተፍ። ስድራ ንጉስ ኣብ 17 ግንቦት፣ ኣብ ምኽፋታትን ዓበይቲ ክስተታትን ብዙሕ ግዜ ይርአ። ብዙሓት ሰባት ንንግስነት ከም ምልክት ቀጻልነት፣ ማሕበርነትን ሃገራዊ መንነትን ይርእይዎ።

ብተመሳሳሊ ግዜ ብዛዕባ ንግስነት ፖለቲካዊ ክትዕ ኣሎ። ገሊኦም ሪፓብሊክ ይደልዩ፣ ገሊኦም ንግስነት ክቕጽል ይደልዩ። ክልቲኡ ሓሳብ ፍቑድ እዩ። ኣብ ዲሞክራሲ ዜጋታት ብዛዕባ ቅርጺ ሃገር ክዛተዩ፣ ንፓርቲታት ክመርጹ፣ ናጽነት ሓሳብ ክጥቀሙ ይኽእሉ። ሎሚ ስርዓት ንግስነት እዩ ምኽንያቱ ሕገ-መንግስቲ ከምኡ ይብል፣ Storting ድማ ቅርጺ ሃገር ኣይቀየረን።

ንጉስን ሰራዊትን

ንጉስ ምስ ሰራዊት ዝተኣሳሰሩ መደበኛ ተራታት ኣለዎ። ሕገ-መንግስቲ ንንጉስ ኣብ ላዕለዋይ ደረጃ መንግስቲ ቦታ ይህቦ፣ ንጉስ ድማ ወተሃደራዊ ስነ-ስርዓታዊ ተግባራት ኣለዎ። ብተግባር ፖሊሲ መከላኸሊን ደሕንነትን ብመንግስቲን Stortingን ይመራሕ። መንግስቲ ፈጻሚ ስልጣን ይመርሕ፣ Storting ሕግታትን ገንዘብን የጽድቕ። ስለዚ ተራ ንጉስ ብቐንዱ ሕገ-መንግስታዊን ምልክታዊን እዩ፣ ፓርቲያዊ ፖለቲካዊ ኣይኮነን።

እዚ ኖርወይ ቀደም ቅርጽታት ምስ ዘመናዊ ዲሞክራሲ ከመይ ከም እትጠምር ዘርኢ ጽቡቕ ምሳሌ እዩ። ቃላት ሕገ-መንግስቲ ንጉስ ብዙሕ ግላዊ ስልጣን ከም ዘለዎ ክመስሉ ይኽእሉ፣ ግን ፓርላማዊ ስርዓትን ሕግታት ሓላፍነትን ፖለቲካዊ ሓላፍነት ናይ ሚኒስተራት ከም ዝኾነ ይገብሩ።

ንፈተና እንታይ ክትፈልጥ ኣለካ?

ንፈተና samfunnskunnskap ሰለስተ ነገራት ክትገልጽ ክትክእል ኣለካ። ቀዳማይ፡ ኖርወይ ሕገ-መንግስታዊ ንግስነት እያ፣ ሪፓብሊክ ኣይኮነትን። ካልኣይ፡ ንጉስ ርእሰ መንግስቲ እዩ፣ ግን ዲሞክራስያዊ ስልጣን ብምርጫ፣ Storting እና መንግስቲ ካብ ህዝቢ ይመጽእ። ሳልሳይ፡ ብዙሓት ስራሕቲ ንጉስ መደበኛ እዮም፣ ከም statsråd፣ ምኽፋት Storting እና ምምዛዝ መንግስቲ።

እዚ ምስ ካልኦት ርእስታት ከም ምርጫታትን ፖለቲካዊ ፓርቲታትን፣ ሕገ-መንግስቲ እና ምክፍፋል ስልጣን ምንጽጻር ጠቓሚ እዩ። “ንጉስ ኣብ statsråd” ክትርኢ ከለኻ፣ ብዛዕባ መንግስቲን መደበኛ ውሳነታትን ሕሰብ፣ ናይ ግሊ ስልጣን ንጉስ ኣይትሕሰብ። “trontalen” ክትርኢ ከለኻ፣ ፖለቲካዊ ትሕዝቶ መንግስቲ ከም ዝጽሕፎ ዘክር። “ንግስነት” ክትርኢ ከለኻ ድማ፣ ኖርወይ ገና ዲሞክራሲ ከም ዝኾነት፣ ዜጋታት ብምርጫ፣ ፓርቲታት፣ ማሕበራትን ህዝባዊ ክትዕን ፖለቲካ ከም ዝጸልዉ ዘክር።

እዚ ተራ ስለምንታይ ኣገዳሲ እዩ

ንግስነት ከም ናይ ቀደም ነገር ክመስል ይኽእል፣ ግን ኣብ ሕገ-መንግስታዊ ሕጊ ኖርወይ ተግባራዊ ስራሕ ኣለዎ። ንሃገር ከም ቀጻሊ ትካል ካብ መንግስቲ ከም ፖለቲካዊ መሪሕነት ይፈልዮ። መንግስታት ድሕሪ ምርጫ ወይ ፖለቲካዊ ቅልውላው ክቕየሩ ይኽእሉ፣ ርእሰ መንግስቲ ግን ቦታኡ ይሕዝ እና ነቲ ስርዓት ዝተኣሳሰር መደበኛ ስራሕ ይፍጽም። እዚ ርግኣትን ቀጻልነትን ክህብ ይኽእል፣ ግን ዋና ደንቢ ዲሞክራሲ ኣይቅይርን። ሕግታት፣ ግብሪ፣ ማሕበራዊ ድሕነት፣ ስደት፣ ቤት ትምህርቲን ጥዕናን ብተመረጹ ፖለቲከኛታት ይውሰኑ፣ ብስድራ ንጉስ ኣይኮኑን። ስለዚ ንፈተና ንግስነት ክትገልጽ ከለኻ ክልቲኡ ጎኒ ጥቐስ፦ ንጉስ ዝርአ ምልክት ሃገር እዩ፣ ናይ ሓቂ ፖለቲካዊ ስልጣን ግን ኣብ Storting እና መንግስቲ እዩ።